Prédikanir

Śr žįttaröš um męlskulist, 5. žįttur, śtsending 29. maķ 1993.

Įrni Sigurjónsson

 

Góšir įheyrendur.

            Ķ sķšasta žętti var fjallaš dįlķtiš um ręšur į 1. maķ og viš heyršum dęmi śr ręšum sem fluttar voru į śtifundum į Lękjartorgi į įrunum 1973–1986. En nś vendum viš okkar kvęši ķ kross og veltum fyrir okkur predikunarlist, sem aš sönnu er ein grein męlskulistar, forn aš uppruna, og mikiš stunduš um okkar daga.

 

***

Ķ Markśsargušspjalli kemur fram aš Kristur sagši lęrisveinum sķnum aš fara śt mešal almennings og prédika. Hann kallaši žį til sķn og sagši žeim aš fara tveir og tveir saman, žeir skyldu ekkert taka til feršarinnar nema staf, „eigi pung, eigi brauš, eigi peninga į linda, eigi heldur klęddir skófötum“ eins og segir ķ Nżjatestamentižżšingu Odds Gottskįlkssonar (6:8–9, NTO 86). Og „Žeir gengu śt og predikušu žaš menn gjöršu išran,“ (6:12, NTO 87). En auk žess rįku žeir śt illa anda eins og Kristur hafši gert sjįlfur, en af gušspjöllum aš dęma var hann raunar stórvirkur viš gešlękningar.

            Sjįlfur var Jesśs Kristur aš sjįlfsögšu mikill męlskumašur, žótt ręšustķll hans vęri bżsna frįbrugšinn ręšustķl forn‑grķskra ręšuskörunga. Hann er ólķkur žeim umfram allt ķ žvķ aš hann leitast viš aš tala einfalt mįl og skiljanlegt, fremur en glęsilegt og skrśšmikiš, og annaš einkenni į ręšum Krists er hiš višamikla lķkingamįl hans eša nįnar tiltekiš sś stašreynd aš hann bošar kenningar umfram allt meš dęmisögum. Dęmisagan er höfušvopn hans; en eins og kem­ur fram ķ Markśsargušspjalli gat dęmisagan, sem Oddur Gott­skįlksson kallar „eftirlķkingu“, reyndar veriš tvķbent vopn, žvķ Krist­ur segir viš lęrisveina sķna: „Kunni žér ekki aš skilja žessa eftirlķking, hvern­inn munu žér žį kunna aš skilja allar hinar?“ (4:13, NTO 82)

            Eftir dęmisöguna um hiš litla mustaršskorn, sem af sprettur mikiš tré stendur:

 

Og ķ slķkum mörgum eftirlķkingum žį talaši hann fyrir žeim oršiš, eftir žvķ sem žeir žaš heyrt gįtu, og įn eftirlķkinga žį talaši hann ekki til žeirra, en sérdeilis žį lagši hann žaš allt śt fyrir sķnum lęrisveinum. (4:33–34, NTO 83)

 

Meš öšrum oršum: Kristur kenndi eingöngu meš dęmisögum; og hann kenndi lęrisveinum sķnum aš tślka žęr. Ég vil orša žaš svo aš žar hafi Kristur haldiš nįmskeiš ķ bókmenntatślkun.

 

***

Žegar Jesśs hitti fyrstu postula sķna fyrsta sinni viš Galķleuvatn, fiskimennina Sķmon og Andrés, sem voru aš leggja net, sagši hann viš žį: „Fylgiš mér eftir, og eg mun gjöra žaš aš žér veršiš fiskendur manna“ (1:17; NTO 76). Žaš er žvķ ljóst aš frį fyrstu stundu aš ętlunin er aš postularnir tólf verši sérlegir farandręšumenn Krists, ef til vill hafa žeir veriš męlskari en ašrir fylgismenn hans.

            Ķ gušspjallinu stendur: „En hann hagaši svo til aš žeir tólf voru hjį honum, og hann sendi žį śt aš predika og gaf žeim vald til sóttir aš lękna og djöfla śt aš reka.“ (3:14–15, NTO 80)

            Athyglisverš eru orš Jesśsar til lęrisveinanna um hvernig žeir eigi aš hegša sér viš yfirheyrslur, og hafa žau orš stundum veriš lįtin gilda um prédikanir lķka:

 

Og žį žeir leiša yšur og framselja, skulu žér eigi hugsa fyrir hvaš žér skuluš tala, heldur hvaš yšur gefst į žeirri stundu, žaš skulu žér tala. Žvķ aš eigi tali žér, heldur heilagur andi. (13:11, NTO 105; sama ķ Matt 10:19–20)

 

Menn hafa litiš svo į aš meš žessum oršum męli Kristur aš nokkru leyti gegn hinni grķsk‑rómversku hefš męlskumanna, vegna žeirrar miklu įherslu sem hann leggur į innblįsturinn; og hafa veršur ķ huga aš postularnir voru sumir fiskimenn, ólęršir menn, sem ekki varš bśist viš aš tölušu meš žeim brögšum og menntun sem hinir žjįlfušu snillingar Grikkja höfšu į valdi sķnu. En lķkingamįl Krists og postulanna var sótt ķ daglegt lķf alžżšunnar, og žaš reyndist hafa margfaldan sannfęringarmįtt į viš lęrša mįlsnilld. Žannig er lķka ljóst aš bošskapur kristinna manna nįši eyrum almśgans įšur en hann nįši til menntamanna į fyrstu öldum kristninnar — lęrdómsmönnum fannst hann bara sveitó. Pįll postuli var žó kannski undantekning frį žessu, en žaš er žó einkum er fram kemur į 4. og 5. öld sem kristnin eignast lęrdómsmenn, ž.e.a.s. menn sem ašhylltust og kenndu kristindóm og voru menntašir į forn‑grķska vķsu. Žaš voru kirkjufešurnir Órigenes, Įgśstķnus og Hķerónżmus.

            Menningararfleifš kristindómsins er undir sterkum įhrifum frį grķskri menningu, og mį sem dęmi nefna aš Nżja testamentiš er varšveitt einmitt į grķsku. Į fyrstu öldum kristninnar kunnu lęršir menn ķ menningarlöndunum viš Miš­jaršarhafiš grķsku og Rómverjar bįru mikla viršingu fyrir lęrdómi Grikkja. Žvķ er ekki aš undra aš kenningar forn­grķskrar męlskufręši hafi rataš inn ķ bękur kristinna manna žegar ķ fornöld. En žar įttu žeir viš sérstakt vandamįl aš glķma, sem fólst ķ žeirri stašreynd aš forngrķsku höfundarnir voru heišingjar og sišfręši žeirra en einkum žó gošafręši var į annan veg en gošafręši hinna kristnu.

            Įgśstķnus kirkjufašir fęrši fyrir žvķ rök aš kristnir höfundir ęttu aš nżta sér męlskulistina fornu, jafnvel žótt heišin vęri. Og žvķ til stušnings endursegir hann frįsögn Biblķunnar um gull Egypta:

 

Žvķ Egyptar höfšu ekki ašeins skuršgoš og žęr drįpsklyfjar sem žjóš Ķsraels hataši og flżši, heldur einnig ķlįt og skraut śr gulli og silfri, og fatnaš, sem sama žjóš nżtti til eigin žarfa er hśn yfirgaf Egyptaland og kom žeim žannig ķ betri notkun, og žetta geršu Ķsraelsmenn ekki af eigin rammleik, heldur fyrir atbeina Gušs, žvķ ķ vanžekkingu sinni fengu Egyptar žeim hluti sem žeir kunnu ekki aš nota vel sjįlfir; į sama hįtt felast ķ öllum greinum heišins lęrdóms ekki ašeins hjįtrś og ranghugmyndir (...) heldur felast einnig ķ žeim žarfar leišbeiningar sem ęskilegt vęri aš laga aš įstundun sannleikans og żmis įgęt sišferšissjónarmiš; og žar er meira aš segja aš finna sannleiksorš varšandi tilbeišslu eins gušs. (BFA 125–126)

 

***

Af nógu vęri aš taka ef hér ętti aš fjalla um męlsku ķ Biblķunni, og hefur mikiš veriš fjallaš um žaš efni. Spįmennirnir sem Gamla testamentiš greinir frį voru aš sjįlfsögšu upp til hópa męlskumenn; og įberandi form męlsku ķ Gamla testamentinu felst ķ sįttmįlsręšum, žar sem fjallaš er um dżrš Drottins, sett fram lögmįl eša bošorš og sagt hvaš veršur um žį sem brjóta bošoršin (GAK). Fręgt er lķka aš Kristur kenndi eins og sį sem valdiš hefur — eins og žar stendur — hann sżndi óvišjafnanlega męlsku sem birtist ķ visku, heppilegum dęmisögum og lķkingum hvers konar, ķ einföldum og bein­skeyttum stķl og innblęstri. Kristur kunni lķka aš rökstyšja mįl sitt og beitti til dęmis styttum rökhendum eša enžżmemum, sem Aristóteles kallaši svo. Žaš aš ógrynni manna komu til aš hlżša į mįl Krists, ef marka mį frįsagnir gušspjallanna, tengist vitaskuld žvķ mešal annars, aš hann var męlsku­snillingur. Og vel mį hugsa sér aš sögurnar um žaš er hann mettaši žśsundir meš fįeinum smįfiskum og braušhleifum séu lķkingamįl er tįkni aš hann hafi mettaš eyru hlustenda sem hungraši eftir bošskap um kęrleik og gušsrķki į jörš. Fręši­menn ķ musterum Gyšinga dįšust aš męlsku Krists og lögšu fyrir hann gildrur ķ rökvķsi og męlsku; en hann sį viš žeim. Męlska Krists nęr aš lķkindum hįpunkti sķnum ķ Fjallręšunni ķ Mattheusargušspjalli, sem aušvelt er aš greina eftir ašferšum męlskufręši ķ inngang og frįsögn, žar sem settar eru fram kenningar mešal annars um hórdóm, skilnaš, saurmęli, hefnd og kęrleika og hvašeina stutt meš dęmum og svo sett fram nż bošorš (Mack; GAK, 136). Einnig er um aušugan garš aš gresja į sviši męlsku ķ öšrum bókum Nżja testamentisins, svo sem bréfum postulanna. Žar mį nefna sem dęmi lofręšur Pįls postula um sjįlfan sig žar sem hann rökstyšur ķ Fyrsta Korintubréfi aš hann sé og eigi aš kallast postuli; og ķ sama bréfi flytur hann lofręšu um kęrleikann. Žį eru fręg orš Pįls ķ sömu heimild:

 

Og er eg kom til yšar bręšur, og bošaši yšur leyndardóm Gšs, kom eg ekki heldur meš frįbęrri męlskusnilld eša speki; žvķ aš eg įsetti mér aš vita ekkert į mešal yšar, nema Jesśm Krist og hann krossfestan. (1. Kor. 2:1–2, NTO 353, hér eftir NT Hins ķsl biblķufél, ?1979)

 

En semsagt: hér er um aš ręša Biblķutślkun, grein innan gušfręši sem ég kann engin skil į og mun žvķ ekki fjalla um. Hér er ašeins ętlunin aš vekja athygli į gķfurlegri žżšingu męlts mįls ķ kristnum dómi og žeirri stašreynd aš Kristur var męlskumašur, prédikari, og skipaši fylgismönnum sķnum aš feta ķ fótspor sķn og flytja ręšur um heimsbyggšina alla. Og hver man ekki žessi orš hinnar helgu bókar: „Ķ upphafi var oršiš.“? Saga kristninnar er samfelld saga ręšuhalda allt frį žvķ er Jesśs stendur ķ bįti į Genesaretvatni og talar til mśgsins į ströndinni žar til karlinn stendur į kassanum į Lękjartorgi og hrópar til manna aš vakna og snśa af villu sķns vegar. Prédikunin er kannski kjarni messunnar, jafnvel bęnin er ein tegund ręšumennsku, lķkręšan sömuleišis, prestsvķgslan, hjónavķgslan, skķrnin: hvar sem gripiš er nišur ķ starfi prestsins er ręšumennskan skammt undan. Žvķ er ekki undur žótt kirkjufešurnir hafi gripiš į žaš rįš aš laga heišin męlskufręši aš kristinni kenningu. Sį sem nam žį list aš prédika hlaut óhjįkvęmilega aš hafa gagn af męlskufręši. Meš nokkrum rétti mį lķka segja aš prédikanir séu ķ ešli sķnu lofręšur, žęr eru lof Krists og lof kristins sišar. Lķkręšur eru į vissan hįtt einnig lofręšur.

            Einnig mį geta žess aš lśtherstrśarmenn hafa öšrum fremur litiš į kirkjuna sem staš bošunarinnar og ķ Įgsborgarjįtningunni frį 1530 segir aš žar sem oršiš sé rétt kennt og rétt fariš meš sakramentin, žar sé kirkja (Lund et al., 159). Sagt hefur veriš aš kirkja lśtherssinna sé fremur kirkja bošunar en kirkja sakramenta og tilbeišslu. Hiš talaša orš gegnir žar lykilhlutverki.

 

***

Ķ merku ręšusafni sem Vilhjįlmur Ž. Gķslason gaf śt įriš 1954 er aš finna brot śr fjölmörgum prédikunum og öšrum ręšum sem tengjast kristinni trś. Žarna er t.d. aš finna brot śr ręšu frį um 1100 eftir Jón biskup Ögmundsson, lķkręšu yfir Žorlįki biskupi helga? Žórhallssyni frį 1193, žarna eru minni helgra manna og heilags anda, og svo eru ręšur og ręšubrot śr hómilķum frį um 1200. Hómilķur voru prédikanasöfn og voru slķkar bękur teknar saman į mišöldum, hér sem vķšar. Ķ einni prédikun śr Ķslensku hómilķubókinni, sem svo er nefnd [ATH Bókmenntauppslįttarbók] er kafli um jarteinir eša tįkngildi skipsins. Žessi ręšukafli er fyrirtaks dęmi um allegórķu, frįsögn sem hefur ljósa yfirboršsmerkingu eša bókstafsmerkingu — žar į ég viš oršręšuna um hiš eiginlega skip — og svo er žar undir óbókstafleg eša tįknręn merking. Sögnin aš jarteina jafngildir nokkurn veginn oršinu aš tįkna ķ žvķ sem hér fer į eftir.

 

Žį er vér erum į skipum staddir, žį skulum vér oss lįta ķ hug koma, hvaš skipiš jarteinir [eša semsagt: tįknar] (...). Žaš jarteinir heiminn allan saman. En kjölurinn jarteinir trś rétta. Stafnar jarteina skķrn vora. En naglarnir jarteina įst viš guš almįttkan drottin vorn, fyrir žvķ aš hśn heldur saman allri trś sem naglar halda saman öllu skipinu. Innvišur jarteinar góšgerning manna, fyrir žvķ aš svo sem innvišir remma allt skipiš, svo remma og góš verk hugskot manns til gušs miskunnar. En įrar jarteina framfęrslu góšra verka, fyrir žvķ aš skipiš er skammfęrt, ef eigi fylgja įrarnar. Stżriš jarteinir tungu manns, fyrir žvķ aš stjórnin stżrir skipinu sem tunga manns stżrir öllum manninum til góšra hluta eša illra. En ef stżrimašur stżrir illa skipinu, žį fer afleišis skipiš og fyrirferst allt žaš, er į er į skipinu. Svo fyrirfer og sį mašur sér, er illa stżrir tungu sinni, og veršur mörgum manni žaš aš bana. En ef hann gętir vel tungu sinnar, žį stżrir hann sér til himnarķkis.

     Siglutré jarteinir kross drottins vors. En segliš jarteinir drottin vorn sjįlfan ... Taumar og stęšingar jarteina blóš žaš, er rann śr höndum drottins vors. (10)

 

Tįknmįl af žessu tagi er įberandi ķ mörgum fornum prédikunum og allegórķan, dulin en markviss og mikilvęg merking, kemur vķša fyrir ķ kristnum ritum. Ķ annarri prédikum frį um 1200 er fjallaš um tįkngildi krossins meš lķkum hętti. Mišaldamenn töldu aš Kristur hefši veriš pķndur ķ mišjum heiminum, žaš er: skammt noršan viš Jerśsalem:

 

Af žvķ var drottinn ķ mišjum heimi pķndur, žar er jafnlangt er til allra heims enda, aš jafnnęr er öllum miskunn pķslar hans...

 

Fjórir endar krossins horfa ķ fjórar įttir heims, žį er nišur er lagšur krossinn. Svo vitnar prédikarinn ķ Sedślķus skįld:

 

Höfuš Jesśs horfši austur, en fótur vestur, en hęgri hönd noršur, en hin vinstri sušur. ( . . . ) Höfuš Krists merkir gušdóm hans, en fótur manndóm, žvķ aš höfuš horfši til himins, en fótur nišur til jaršar, svo sem gušdómur koma af himni og tók manndóm į jöršu. Austur merkir upprisu hans, en vestur dauša hans, žvķ aš sól rennur upp ķ austri, en sest ķ vestri. Höfuš Krists horfši austur, en fótur vestur, žvķ aš manndómur hans tók dauša, en gušdómur efldi hann til upprisu. En vinstri höndd hans horfši sušur, en noršur hin hęgri, žvķ aš Jórsala lżšur og Gyšingar geršust vinstri handar menn, žaš eru rekningar fyrir ótrś sķna, en hann valdi eftir pķsl sķna hęgri handar menn sér af heišnum mönnum śr noršri. En žį er krossinn er upp reistur, žį stendur hann sumur fastur ķ jöršu, en sumur er hann ķ lofti, žvķ aš Kristur samtengdi himneska hluti og jaršlega, žar er hann sętti jaršlega menn viš sig og engla sķna. (12)

 

Ķ kristinni trś hafa löngum veriš gerš skörp skil milli hins andlega og hins lķkamlega, og į sama hįtt milli hins himneska og hins jaršneska. Allegórķskar frįsagnir og dęmisögur hafa alltaf einfalda merkingu eša bókstaflega annars vegar, en sišferšislega eša gušdómlega hins vegar. Lķkja mętti žeirri bókstaflegu viš hiš lķkamlega og jaršneska, og gildi žess er takmarkaš. Öllu skiptir hins vegar aš skilja hina duldu merkingu, nį andanum og sišabošskapnum ķ sögunni — annars fer hśn fyrir ofan garš og nešan. Og eins og Kristur treysti ekki lęrisveinum sķnum til aš skilja dęmisögurnar hjįlparlaust heldur lagši žęr śt fyrir žeim, žį fara prestar eins aš ķ predikunum sķnum og treysta įheyrendum ekki til aš meštaka Biblķutextann einan saman heldur śtleggja hann meš eigin mįlsnilld į eftir — ķ žeim kafla ręšunnar sem śtlegging heitir og ég gat um fyrr. Eflaust eru margar skżringar į žvķ hvers vegna kristnir höfundar hafa haft svona mikinn įhuga į allegórķskum frįsögnum, sögum sem geyma tįknmįl. Kannski hugsušu žeir sér eins og Įgśstķnus aš žaš vęri žį saklaust žó aš einhver skildi ekki djśpmerkinguna, žeir hinir sömu gętu žį notiš bókstaflegrar merkingar sem saklausrar skemmtunar. En lķfsafliš, sjįlfur andinn, var aušvitaš hin dżpri merking. Ašalsagan, hinn kristni bošskapur, var falinn bakviš yfirborš dęmisögunnar. Žannig gat löng saga um leitina aš hinu blįa blómi veriš ķ raun og sanni saga um leit riddarans aš Marķu gušsmóšur og žar meš aš trśnni sjįlfri, aš hjįlpręšinu. Žeim kristnu fannst aš saga įn dżpri merkingar vęri lķtils verš. Og sś skošun, sem ķ raun er aš hįlfu leyti bókmenntasmekkur, hefur oršiš afar śtbreidd ķ skįldskaparsmekk Vesturlandabśa sķšustu žśsund įrin. Mönnum er svo gjarnt aš ęskja žess aš eitthvaš meira og dżpra bśi undir ķ öllum sögum, kannski ekki sķst ef yfirboršiš er einfalt. Og žaš er kannski lķka vegna žess aš eins og heilagur Įgśstķnus sagši žį vill mannshugurinn hafa eitthvaš erfitt aš glķma viš; hitt sem liggur um of ķ augum uppi telur hann aušviršilegt.

 

***

En śr žvķ ég er aš blaša hérna ķ ręšusafninu sem Vilhjįlmur Ž. Gķslason gaf śt og fyrr var nefnt stenst ég ekki mįtiš aš minnast į minni helgra manna — lķklega fęri betur aš segja „minni helgra ašila“ af žvķ aš hinn heilagi andi er vķst ekki ķ hópi heilagra manna. Ég hef lķtiš oršiš var viš žann siš ķ samkvęmum um mķna daga aš flytja skįlaręšur um trśarleg efni, en žetta var semsé gert hér į mišöldum. Eitt minniš er minni heilags anda og eru menn žar hvattir til aš sśpa rösklega į; žar segir:

 

Heilags anda skįl skulum vér ķ einu af drekka og halda eigi lengi į, žvķ žaš skal greišlega gera, sem guši er žęgilegt ... (32)

 

Ķ öšru minni er lofuš meyjan skęrasta, Marķa, ķ žvķ žrišja eru „įrnašarorš hins heilaga Ólafs konungs, postullegs prédikara, fegursta forstjóra allra Noršurlanda“, eins og žar segir (34), žrišja minniš er minni Krists. Žar eru menn hvattir til aš yrkja vķsur handa Kristi, og draga ekki af sér viš skįlina:

 

Hver mašur skal kveša fyrir Kristsminni ferskeytta vķsu eša fį mann fyrir (sig), sérlega karlarnir, en kvinnunum gefist leyfi. Hlżši hver öšrum og hęfilega eftir kveši. Drekki drengur ķ einu eša dragi af ķ tveimur [sopum], žręll ķžremur, fantur ķ fjórum, fól ķ fimm (...). Sé sį Kristi kęrastur, sem mest drekkur og sér gerir best af. (...) Glešji mašur mann, en guš oss alla saman. (36)

 

***

Gaman er aš žessum kristilegu mišaldaręšum, en ekki minnkaši męlskan viš lok mišalda. Hér skulum viš rifja upp aš įriš 1677 sendi Hallgrķmur Pétursson frį sér hugvekjur undir heitinu Sjö gušrękilegar umženkingar ešur Eintal kristins manns viš sjįlfan sig og mį kalla prédikanir. Žar er ķ morgunbęn sem er falleg, žótt oršfęri žessa tķma orki dįlķtiš framandlega į nśtķmahlustendur. Žaš hljómar kunnuglega žegar Hallgrķmur ręšir hér um manninn sem žjón og Guš sem herra; honum var lķka tamt aš tala um manninn sem žręl, sem kunnugt er.

 

Ręnulķtill mį sį žjónn vera, sem ekki viršir sinn herra žess aš bjóša honum góšan dag aš morgni dagsins. Vertu ekki, sįl mķn, svo ręnulaus, aš žś ekki veitir drottni žķnum žį viršing, sem žś vilt, aš žķnir žjónar veiti žér. Bjóš žar fyrir guši žķnum góšan dag meš žinni morgunbęn, jį, taktu undir viš žinn guš, sem nś veršur fyrri til, ei ašeins aš bjóša, heldur gefa žér einn góšan dag, nś sem oftar, og vertu honum žakklįt. (Mannf. 58–60)

 

En śr žvķ viš erum aš tala um prédikanir og mįlsnilld presta, žį getum viš vķst varla fariš aš ganga fram hjį sjįlfum Jóni Vķdalķn og postillu hans. Postillur eru prédikanasöfn eša hśslestrarbękur og fyrst slķkra var Kirkjupostilla Lśthers frį 1527. Fyrsta postillan į ķslensku var Korvinspostilla, žżdd bók sem kom śt įriš 1546 ķ Rostock, ętluš til leišbeiningar viš ręšugerš og til hśslestra; og žaš var Oddur Gottskįlksson sem žżddi žessa bók (HannPét 77).

            En žaš er semsé Vķdalķnspostilla, sem prentuš var fyrst į Hólum 1718–20, sem er merkasta ritiš af žessari tegund į ķslensku. Svo vitnaš sé ķ Vilhjįlm Ž.: „Meistari Jón hefur ķ mešvitund žjóšarinnar oršiš ķmynd męlskunnar sjįlfrar. Af engum ķslenskum ręšumanni hefur fariš žvķlķkt orš sem af honum fyrir andagift og oršsins kynngikraft.“ (71)

            Fręgasti kafli Vķdalķnspostillu er įn efa predikun sunnudaginn milli įttadags og žrettįnda, žar sem lagt er śt af žessum ritningarstaš ķ Mattheusargušspjalli, 2. kafla: „Og er Heródes sį žaš, aš hann var gabbašur af vitringunum, varš hann reišur og sendi śt oog lét drepa öll sveinbörn til Bethlehem og ķ ööllum hennar endimörkum tvęvetur og žašan af yngri ( . . . )“. Žessi prédikun hefur veriš kölluš „Reišilestur­inn“.

 

Og er Heródes sį, aš hann var gabbašur af vitringunum, varš hann reišur, segir textinn. Hver var hin fyrsta orsök til hans reiši? Žaš var metoršagirnin. ( . . . ) Hverninn metoršagirndin sé ķ fyrstu til komin, er aušsętt af falli satans og falli vorra fyrstu foreldra, af hverju öll ólukka er inn runnin til allra manna og į mešal annarra reišin. ( . . . ) Hver er sś ólukka ķ heiminum, er reišin ekki af staš komi? Hśn er verkfęri allra lasta og ódyggša, hśn er eins og ein pśta, sem lifir eftir hvers manns vild. Svo žjónar reišin öllum skömmum, žegar į žarf aš halda. ( . . . ) sį er reišur er, hann er vitlaus. Og žvķ segir Hóratķus, aš hśn sé nokkurs konar stutt ęši, teiknandi žar meš, aš enginn sé munur žess, sem reišur, og hins, sem vitstola er, nema aš reišin variri skemur, ęšiš lengur, og eru žó dęmi til žess, aš sumir hafa bśiš svo lengi aš heiftinni, aš žeir aldrei hafa oršiš heilvita aftur. Heiftin er eitt andskotans reišarslag. Hśn afmyndar alla mannsins limi og liši, hśn kveikir bįl ķ aug­unum, hśn hleypir blóši ķ nasirnar, bólgu ķ kinnarnar, ęši og stjórnleysi ķ tunguna, deyfu fyrir eyrun. Hśn lętur manninn gnķsta meš tönnunum, fljśga meš höndunum, ęša meš fótunum. Hśn skekur og hristir allan lķkamann og aflagar, svo sem žegar hafiš er upp blįsiš af stórvišri. Og ķ einu orši aš segja: Hśn gjörir manninn aš ófreskju og aš holdgetnum djöfli ķ augum žeirra, sem heilvita eru. Og ef hśn svo afskręmir įsżnd mannsins fyrir öšrum mönnum, hverninn mun hśn žį ekki afmynda sįlina ķ Gušs augliti? (113–114)

 

***

 

Um prédikanir myndušust snemma żmsar kenningar og venjur. Afar žżšingarmikiš framlag felst ķ bók Įgśstķnusar kirkjuföšur, Um kristna kenningu sem samin var um 400, žar sem finna mį kristna śrvinnslu hinnar fornu męlskufręši, svo sem rakiš er ķ bók minni, Bókmenntakenningar fyrri alda (1991). Įgśstķnus og samherjar hans fundu aš tala žurfti į mismunandi hįtt til įheyrenda eftir žvķ hvort žeir höfšu žegar tekiš kristna trś eša ekki. Heišingjum įtti aš flytja trśbošsręšur, kynna žeim kristindóm og flytja įróšur fyrir honum; en žeim sem snśist höfšu til kristni, eins og menn geršu unnvörpum ķ Sušur‑Evrópu į 4. öld, žurfti aš kenna nįnar um kristindóminn, stappa ķ žį stįlinu og vanda um viš žį.

            Framan af öldum voru rit um prédikun mjög bundin męlskufręši fornaldar og mį raunar segja aš žaš hafi gilt fram į okkar öld. Ķ fyrstu ritum um prédikunarfręši var meginįhersla į efniš og Órigenes sagši til dęmis aš menn skyldu ekki skeyta um orš heldur bošskapinn (Kennedy, 139). Um 1200 koma svo fram rit sem fjalla sérstaklega um prédikunarlist, į latķnu: ars praedicandi, og mį ętla aš į žeim tķma hafi form prédikunarinnar veriš nokkuš fastmótaš ķ reynd. Ķ žessum ritgeršum er lögš įhersla į form prédikunarinnar og er kvešiš į um aš prédikunin skuli samsett śr fjórum köflum eša žįttum: fyrsta tema, sem var Ritningarstašurinn, svo prótema sem var annar Ritningarstašur og tenging viš meginmįliš, žvķnęst efnisskiptingu (eša divisio) sem fól ķ sér aš ręšuefninu var skipt ķ žętti og loks kom meginmįliš, distinctio, žar sem fjallaš var um žętti mįlsins hvern af öšrum ķ samręmi viš efnisskiptinguna (Camargo ķ Wagner (ed.), 113).

            Eins og viš žekkjum prédikanir frį dögum Jóns Vķdalķns og til žessa dags byggist prédikunin ķ megindrįttum į tveimur žįttum. Fyrst kemur textinn, svo śtleggingin. Textinn er sį kafli śr Biblķunni sem gengiš er śt frį hverju sinni og śtleggingin er tślkun į bošskapnum sem textinn hefur aš geyma og hugleišingar ķ framhaldi af žvķ. Prédikunarfręši er reyndar fręšigrein sem gušfręšinemar leggja stund į, žeir verša aš ęfa sig ķ slķkum ręšuflutningi og taka próf ķ honum og hefur greinin veriš nefnd hómiletķk į erlendum mįlum. Og śtvarpshlustendur geta kynnt sér įvöxt žess nįms į hverjum sunnudagsmorgni ķ śtvarpsmessunni.

            Žess mį geta aš nokkur rit hafa veriš samin į ķslensku til aš kenna mönnum aš prédika. Magnśs Jónsson prśši žżddi žżska męlskufręši eftir Riedrer aš tališ er um 1592 og er nś heldur snśinn stķll į henni. Bókin er almennt męlskufręširit og byggt aš miklu leyti į Rhetorica ad Herennium og fleiri fornum męlskufręširitum, en mörg dęmi tengjast prédikunum aš mér hefur sżnst, en žessi žżšing er reyndar bara til ķ handriti.

            Pįll Björnsson ķ Selįrdal samdi Kennidómsspegil į 17. öld, sem sérstaklega fjallar um prédikanir, og svo mį nefna tvö rit frį 19. öld um žetta efni: annars vegar Stutt ręšusniš eša fįeinar hugvekjur ętlašar prédikurum eftir Pétur Pétursson sem kom śt įriš 1859; og hins vegar Stutt įgrip af prédikuanrfręši eftir Helga Hįlfdanarson lektor viš Prestaskólann, sś bók kom śt įriš 1896.

 

***

Ķ riti Péturs Péturssonar, Stuttu ręšusniši, er mešal annars fjallaš um heimfęrslu eša applicatio, en hśn kemur gjarna ķ lok ręšunnar og meš henni er ętlunin aš „flitja gušsorš innķ lķf og félagsskap manna og er žaš ( . . . ) skilda allra žeirra sem sękja kirkju, aš fara žįngaš ķ žvķ skini aš hafa not žess sem kénnt er“ (37). Heimfęrslan felst t.d. ķ žvķ aš „įminna, ašvara og hugga ( . . . ) hugfesta kénnķnguna, ransaka sjįlfa sig eptir henni, og verja ransókninni til leišréttķngar žvķ, sem žeim er įfįtt og įbótavant“ (38). Einnig veršur Pétri tķšrętt um til hvaša kennda prédikarinn eigi aš höfša, til vilja, skynsemi eša tilfinninga.

            Rit Helga Hįlfdįnarsonar, Stutt įgrip af prjedikunarfręši, er skipulega skrifuš kennslubók og kom reyndar śt aš honum lįtnum af Jóni Helgasyni, syni hans. Ķ umfjöllun um „tilbśning prjedikana“ fjallar hann fyrst um textann, sem lagt er śt frį, svo umtalsefni eša tema ręšunnar, žį efnisskiptinguna, inngang eša exordium, śtlistun og nišurlag. Ótal heilręši er hér aš finna handa prestsefnum, svo sem aš umtalsefniš sé ljóst og skiljanlegt, heildstętt, hęfilega efnismikiš og fagurt. Ķ efnisskiptingu felst aš efninu er rašaš nišur og mį nefna sem dęmi aš ef umtalsefniš er „Kristur er vegurinn, sannleikurinn og lķfiš“ blasir žrķžętt efnisskiptingin viš, eftir žvķ sem Helgi segir: ķ fyrsta lagi: Hann er vegurinn, ķ öšru lagi: Hann er sannleikurinn, ķ žrišja lagi: Hann er lķfiš (60). Helgi rekur sögu prédikunarfręšinnar skilmerkilega. Og loks mį nefna aš Helgi segir aš prédikun verši aš vera kristilega, alžżšleg og hjartnęm, auk žess sem oršfęriš verši aš vera veglegt. Ekki dugir aš nota aušviršilegt hversdagsmįl eins og presturinn enski sem hóf stólręšuna į aš segja: „Žaš er fjandi heitt ķ dag.“! (40)

 

***

Ein hugsun leitar į mig žegar ég velti fyrir mér prédikunar­list sem grein innan męlskulistar. Fyrr var nefnt aš prédik­unin er aš nokkru leyti lofręša ķ ešli sķnu, hśn er išulega lofręša um Krist, um Guš og góša siši og žį kannski stundum aš sama skapi last um hiš illa og um illa siši. Žar sem prédikarar gefa męlsku sinni lausan tauminn er engu lķkara en žeir keppi hver viš annan ķ aš męra hiš góša. Viš slķkar ašstęšur, žar sem grunninntak ręšuefnisins er ķ žetta rķkum męli fyrirfram gefiš, breytist prédikunin ķ ķžrótt. Fyrir žeim sem oft horfa į fótboltaleiki vekur žaš fremur spennu hvernig er skoraš en hvort er skoraš; ķ sögum um James Bond er ekki spennandi hvort hann sigrar andstęšingana heldur hvernig hann gerir žaš. Og ķ prédikun vekur enga eftirvęntingu žaš hvort ręšumašur muni lofa heilaga žrenningu, heldur hvernig hann muni fara aš žvķ. Og alveg eins og viš vitum aš žaš er fyrri hįlfleikur og einni hįlf­leikur ķ fótboltaleiknum vitum viš aš žaš kemur fyrst texti eša ritningarstašur ķ prédikuninni, svo śtlegging. Jį męlsku­listinni er reyndar yfirleitt tamt aš spyrja fremur hvernig eitthvaš er sagt heldur en hvaš er sagt, męlskulist snżst um tękni tjįningarinnar, ķ vķšasta samhengi.

            En ķ framhaldi af žessu langar mig aš nefna annaš. Eins og Aristóteles sagši beinist athyglin ķ męlskufręši oft aš ręšumanninum, sem aftur sķšur gerist ķ rökfręši eša žrętubókarlist žar sem sjónum er öšru fremur beint aš mįlefninu. Žegar rżnt er ķ rökleišslur telja menn žaš oft til rökbrellna aš beina sjónum aš manninum fremur en mįlefninu og er slķkt nefnt aš flytja mįliš ad hominem — aš manninum — og žykir žaš löstur eša mįlfęrslugalli. En žaš er einhvern veginn alltaf svo, samt sem įšur, aš žar sem lofręšur eiga ķ hlut, beinist athyglin ekki sķšur aš žeim sem lofar en hinum sem lofašur er. Og žar eru prédikanir einmitt svo augljóst dęmi. Góš prédikun getur gert žann sem flytur hana aš góšum ręšumanni, og hugsanlega žann sem talar og žį sem į hlżša aš betri mönnum; en góš prédikun, góš lofręša um hin góšu öfl veraldarinnar getur ekki gert heilaga žrenningu betri. Žaš er hęgt aš lofa gušdóminn óendanlega, lengi, vandlega og kyrfilega. En hann veršur hvorki betri né verri viš žaš, žaš algóša getur ekki batnaš. Žaš er hęgt aš segja žaš vel eša klaufalega hve hiš góša er gott; en gęska hins góša er fasti ķ žvķ dęmi. Og žegar svo hįttar aš žaš sem lofaš er ķ lofręšunni er svo augljóst aš įgęti, žį kemur til sögunnar sérstętt lögmįl sem hljóšar svona: Góš lofręša er umfram allt ręšumanninum sjįlfum til lofs.

            Svipaš hefur gerst meš Jón Siguršsson, sem fyrr var rętt ķ žessum žįttum. Jón er fķnn og žaš hefur oršiš aš ķžrótt aš flytja lof hans. Eins er meš Guš almįttugan; lofręšuhald um hann varš aš ķžrótt žegar fyrir meir en žśsund įrum. Ašdįun vekja stundum žeir sem prédika vel; en ašdįunin į žvķ sem algott er tališ getur ekki aukist.

            Og žaš hvarflar stundum aš manni aš eitthvaš svipaš eigi viš ķ bókmenntaumfjöllun. Einhvern tķma hefur veriš fitjaš upp į žvķ aš bókmenntasaga, skrif um skįldskap og um höfunda, sé ķ ešli sķnu lofręšugerš, žvķ žaš rati ekki inn ķ bókmenntasöguna sem ekki sé tališ góšur skįldskapur. Og stundum viršast bókmenntafręšingar lķta į žaš sem hlutverk sitt aš męra skįld sitt af sem mestri snilld. Sum skįld hverfa okkur žannig sjónum sem daušlegir og mistękir menn, fį į sig geislabaug og gerast helgir, og uppfrį žvķ er ašeins hęgt aš prédika um žau, vekja mįls į enn einni hliš snilldar žeirra, lofa žį óendanlega, lengi, vandlega og kyrfilega. Mér dettur Hómer ķ hug sem dęmi, eša kannski Njįla. Sį sem skrifar bókmenntasögu getur ašeins fjallaš um vondar bókmenntir meš sama hugarfari og gušfręšingur fjallar um villutrś.

            Žaš er dįlķtiš įleitin hugsun aš žaš sé eitthvaš dauft yfir žvķ, eitthvaš dęmt og feigt viš žaš aš hafa žaš verkefni eitt aš lofa žaš sem gott er, dįsama hiš góša. Og žó er žaš hlutskipti til aš mynda žess sem skrifar listasögu — og hlżtur aš beina sjónum umfram allt aš góšum listaverkum — eša hins sem flytur prédikanir um dżrš gušdómsins. Žetta endar allt saman einhvern veginn ķ žeirri tuggukenndu fullyršingu aš žaš, sem gott sé, sé svo einstaklega gott.

            En svo mį lķka lķta į hitt aš einmitt žetta verkefni er jafn veršugt og žaš er öršugt. Žvķ hvaš er žess vert aš um žaš sé fjallaš ef ekki hiš góša, hiš góša ķ margbreytileik sķnum? Og žaš er eins ķ prédikun og ķ skįldskap aš žar skiptir ekki alltaf höfušmįli hvaša hugmyndum er komiš į framfęri, heldur eins hvernig žęr eru tjįšar. Žaš er ekki bara mörkin sem spurt er um aš leikslokum, heldur lķka hvernig er takklaš og hvar sólaš, hve oft var boltanum nįš af andstęšingi, hver gaf fyrir, hver reyndist drengur ķ leik?

 

***

(AFKYNNING)

 

En viš ljśkum nś skrafi žessu um prédikunarlist. / Tęknimašur žįttarins var ... / Tónlistarstefin voru eftir Mozart, Chopin ..... / Lesari įsamt umsjónarmanni var Bjarni Ólafsson. / Góšar stundir.

 

 

 

Helstu heimildir

Įrni Sigurjónson: Bókmenntakenningar fyrri alda. Reykjavķk (Mįl og menning) 1991.

Camargo

Hannes Pétursson: Bókmenntir. Reykjavķk (Menningarsjóšur) 1980.

Helgi Hįlfdanarson: Stutt įgrip af prédikunarfręši. Reykjavķk 1896.

Jón Vķdalķn: Hśslestrarpostilla.

Kennedy, George A.: Classical Rhetoric and its Christian and Secular Tradition from Ancient to Modern Times. London (Croom Helm) 1980.

Lund et al.: Västerlandets idéhistoria.

Mack (=Rhetoric in the New testament?).

Nżja testamenti Odds Gottskįlkssonar. Reykjavķk (Hiš ķslenska bókmenntafélag?).

Pétur Pétursson: Stutt ręšusniš eša fįeinar hugvekjur ętlašar prédikurum. Reykjavķk 1859.

Vilhjįlmur Ž. Gķslason (śtg.): Mannfundir. Reykjavķk (Menningarsjóšur) 1954.