Leiarsteinn Nelsar sklda

(Aths.: Nokkur atrii neanmlsgreinum eru frgengin essari ger)

rni Sigurjnsson

 

 

Nels Jnsson, kallaur skldi, var sjlfmenntaur bndi og vinnumaur Skagafiri fyrri hluta 19. aldar. Hann var srkennilegur httum og verur varla talinn miki skld. Hins vegar var Nels dltill heimspekingur, sem sj m af kveskap hans um trarleg efni, svo sem Nturflu, sem hann skrifai gegn Njlu Bjrns Gunnlaugssonar.[1] En hitt er ekki sur merkilegt og a er tilefni essarar greinar a Nels skrifai skynsamlega um bkmenntir, og mtti jafnvel kalla hann einn af frumherjum slenskrar bkmenntafri.

 

 

vi Nelsar og persna

Nels Jnsson er talinn fddur ri 1782 Flugumri Skagafiri.[2] manntali ri 1801 er hann sagur til heimilis hj foreldrum snum a Frostastum Skagafiri. Ekki hfu au Jn og urur r a setja son sinn til mennta en ljst m telja a Nels hafi gar gfur og mikla r til menntunar. Er hann var nr rtugu kvntist hann sr tu rum eldri konu, Slveigu lafsdttur, sem Gsli Konrsson segir a hafi veri svarri mikill gevargur segir nnur heimild. Smon Dalaskld ks smuleiis a hallmla kvonfangi essu laglegu erfilji snu um Nels me essum orum:

 

Giftist ungur gribbu hann,

grimmur hfst vandi,

tlf og rin vera vann

vondu hjnabandi. (168)

 

Nels og Slveig bjuggu a Brekkukoti hj Drfinnustum og voru hj eim tveir synir sem Nels tti fyrir. Slitu au samvistum eftir 6 ea 7 ra bskap. Eftir a festi Nels ekki aftur r sitt en eignaist tv ea rj brn auk eirra sem hann tti fyrir.

Nst essu er Nels kaupamaur, smiur og flakkari, og gerist hann svo lknir og yfirsetumaur efri rum. Nels hagnaist svo heilbrigisjnustu essari a hann gat keypt sr jr, Selhla Gnguskrum vestan Saurkrks, en jarir eirri sveit eru n allar eyi. arna andaist Nels ri 1857.

Smon Dalaskld ber miki lof Nels sklda kvinu sem fyrr var geti, segir a hann hafi stokki hrra en arir menn og hlaupi hraar, hann hafi veri hagur og kunna a skrifa einar tu stlshandir. var hann a sgn Smonar fimur a klifra, afar knr a afli, gur handahlaupi og grasafrur. Og svo segir etta:

 

Sngurkonum krastur

kappinn listahraur,

og var lka einstakur

yfirsetumaur. (171172)

 

kemur fram lofinu a Nels hafi veri skyggn, kunna a lesa lfa, veri frbr slttumaur, hreinlyndur og vitur og loks er ess geti a sjlfur Bjarni Thorsteinsson hafi tali hann gott skld:

 

Bjarni amtmaur, frg sem fann,

fr dmum vndum,

mestan digter hermdi hann

hr Norurlndum. (174)

 

Aus er af erfikvi essu, svo og af rum heimildum, a Nels var allsrkennilegur httum. Smon segir:

 

Eflda etta andans trll

slands sjt ltt ekkti,

hegan greppsins af v ll

illa margan blekkti. (168)

 

Og litlu aftar stendur: srvitur me sna tr / sagur meira lagi.

Til eru tveir frsguttir samtmamanna um Nels og eru bir prentair me rvali v r verkum hans, sem Finnur Sigmundsson tk saman. S fyrri er eftir laf Sigursson bnda si Hnavatnssslu, hinn eftir orkel Bjarnason. pistli lafs kemur meal annars fram a Nels var sngmaur gur og lagsll, en aftur var lestur hans heyrilegur, v hann stamai miki (17). lafur segir a hann hafi veri skemmtinn og tt gaman a ra vi menn um skldskap, fleygi undir eins pennanum ef einhver fr a spyrja hann t kveskap hans ea vildi tala um Bibluna. tti honum ekkert a, til slks samtals gengju hlfir dagar (18). Mun hann hafa haft gaman af a rta vi presta og gerist stundum advocatus diaboli ef svo bar undir, hlt m..o. fram einhverri vitleysu a gamni snu. lafur si segir a Nels hafi alla sna vi haldi sig vi hina barnslegu tr, sem honum hafi veri kennd sku og m finna etta af skrifum hans og svo hitt hve trml voru honum ofarlega huga. Pll Eggert lason segir reyndar a hann hafi veri haldinn trarofsa og hafi til a mynda tt Hallgrmur Ptursson svo linur trnni a hann hafi gengi t fssi undir lestri Passuslmanna me essum orum: g oli ekki a heyra gulasti honum Hallgrmi. a sem bar milli var vst a Hallgrmur tri fyrirgefningu syndanna fremur en eilfa gltun.

lafur Sigursson getur um anna atrii sem einnig verur ljst af skrifum Nelsar sjlfs, og a er a hann tti tistum vi menn. Bjarni amtmaur og Espln sslumaur voru honum tryggir vinir, en ru mli gegndi um msa ara. Nels var vginn skrifum snum og m sem dmi nefna deilur hans Bjrn Gunnlaugsson og Sigur Breifjr, ar sem ekki var veri a skafa af hlutunum.

Nels var talinn sjlfhlinn og sst t.d. af skrifum hans, a hann taldi sig skld, en skld var miki smdarnafn munni hans. S saga er til, komin fr Hannesi Hafstein, a nokkrir ktir sklapiltar hafi komi a mli vi Nels og rtt vi hann um Jnas Hallgrmsson og kalla hann laglega hagmltan. Nels a hafa sagt: Hann er meira, hann er skld, mannskrattinn (Pll Eggert, bls. 81).

Sagt er a Nels hafi ri fram gri egar hann flutti kvi sn og strauk hnn me lfunum (sama, bls. 82). Svo rak hann upp skellihltur egar eitthva hnyttilegt kom fyrir og ttu skrkjur essar sanna hann sjlfhlnina. En lafur Sigursson tekur hr sem ru upp hanskann fyrir Nels og segir a hann hafi lka hlegi a egar eitthva fyndi kom fyrir hj rum skldum, meira a segja Sigurur Breifjr hafi ar tt hlut.

Eftirltisskld Nelsar var Eggert lafsson og m segja a sumt af v sem hann yrkir heimspekilega og tyrfi s anda Eggerts og upplsingartmans fremur en rmantkur 19. aldarinnar. lafur Sigursson segir rttilega a mlblr hj Nelsi tengist 18. ldinni, egar dnsk or og setningar ( . . . ) ttu missandi til smekkbtis (22).

Fjallkonunni jl ri 1898 er birt vel ekkt mynd Sigurar Gumundssonar mlara af Nelsi (sem fylgir essari grein) og er ar dlti lesml um hann. ar segir meal annars: Nels skldi var vel greindur en mjg einrnn. Hann hafi ungdmi snu lrt eitthva latnu, enda var hann mjg drjgur af lrdmi snum og lesningu. Ekki er gott a segja hvernig latnulrdmi essum hefur veri htta n hve mikill hann var, en Nels ekkti a minnsta kosti Sallstus og virist hafa lesi Schiagraphia Hlfdanar Hlarektors (141). Einnig slettir hann stundum latneskum hugtkum kvum snum (Mora, taurus o.fl.). Sagt er a sklasveinar hafi vilja prfa latnulrdm Nelsar og bei hann a slenska texta eftir Sesar (sbr. Pll Eggert, ??). Geru eir honum til strni a velja einn tyrfnasta kaflann sem vl var , enda st hann karlinum. Ef til vill bendir etta til a Nels hafi kunna meira en hrafl r v sveinar lgu fyrir hann a erfiasta sem eir ekktu. Hva sem ru lur m telja ruggt a Nels hafi veri ls dnsku.

Loks m geta ess a Nels skldi hefur veri nokku ofstkisfullur ea a minnsta kosti afdrttarlaus skounum. etta kemur t.d. fram skrifum hans um Sigur Breifjr, sem hann kallai svn einni vsunni. Og eftirfarandi kvilingi, sem einnig er beint til Sigurar, sst berlega hve nskldinn Nels gat veri:

 

hefir lengi, fl og fln,

fst illt spara vinna,

reynst bull, tlgrf, tjn

tilbijenda inna. (135)

 

frsgutti snum um Nels segir orkell Bjarnason fr v a Njlu hafi eitt sinn veri hlt nvist Nelsar, og hafi hann sagt: Bjrn Gunnlaugsson er ekki annarar handar maur minn kveskap (24). ru sinni heyri hann mur orkels lofa Sigur Breifjr, og sagi kappinn: ess vil g bija , er ykir vnt um kvi Sigurar, a eir snerti ekki vi mnum kvum (s.st.). Einnig kemur einstrengingshttur Nelsar vel fram skrifum hans um trml og loks m geta ess a Nelsi lynti svo illa vi son sinn Hlfdan a hann stefndi honum fyrir sslumann Sauringi ri 1854; en a er nnur saga. a Nels hafi haft gfur og persnutfra, er aldrei a vita nema hann hafi ara rndina veri skass eins og komist var a ori um konu hans.

 

Rit Nelsar

N vri ekki veri a fjalla hr um Nels sklda ef hann hefi aeins veri skringimenni hann er meira. Nels samdi skpin ll af kveskap, og aeins ftt af v hefur veri prenta. sagt skal lti hvort rmur hans hafa fari va en eitthva hafa r veri skrifaar upp. Finnur Sigmundsson lsir umfangi ljmla hans svo:

 

handritasafni Landsbkasafnsins er talsvert anna hundra binda, sem innihalda fleiri ea frri kvi ea rmur eftir Nels sklda. Flest ea ll hin meiri kvi hans eru ar eiginhandarriti. Ljablkar trarlegs og heimspekilegs efnis eru mestir a fyrirfer, rmurnar, en minnst fer fyrir tkifriskvunum. ( . . . ) Mesta safn af kvum Nelsar einum sta er Lbs. 1490, 4to. S bk er alls 544 blasur, ttskrifaar og tvdlka, og er hn ll me hendi Nelsar, a undanskildum 10 sustu blasunum, skrifu efri rum hans. (11)

 

N hefur undirritaur ekki nema a sralitlu leyti kynnt sr etta grarlega lesml, en skal geta um fein forvitnileg verk Nelsar. Einn kvablkurinn heitir Bakkus og Naide og er bindindiskvi. And hafi Nels misbrkun fengis og einkum egar mjurinn vildi sullast um of saman vi skldskap. Til marks um a skal tilfra tvr af vsum hans um Breifjr:

 

Dygi nokkur dmarinn

dulsmlinu upp fletta,

a r bndin, Bakkus minn,

brust fljtt um etta.

 

Sigga verkum sst a ,

sem vri best a jara,

hefiru stoli honum fr,

svo henging mtti vara. (149)

 

Og hr frbiur skldi sr a vera fyrir smu gfu og Sigurur:

 

Hlauptu felur, Msa mn,

minnstu hvers eg bi ig,

fari eg, orinn fyllisvn,

fram samlg vi ig. (151)

 

Nels ddi kvi r dnsku og einnig orti hann kvi t fr sgu eftir August Lafontaine.[3] Tiltlulega ekkt er kvi Nelsar, Mittisband 19. aldar, og fjallar m.a. um bg kjr og beiskju uppflosnas bnda eir sem stra jeignunum / jappa ng a landsetunum ... (Nels 1904, 75). ar er meal annars essi vsa heimssmastl:

 

En tt nokkrir meir ea minna

menn sem gta skyldna sinna

hafi hverri sttt hr sta,

eim ber mjg ltt landi,

lkt og perlum djpt sandi,

a eim verur vandleita. (43)

 

essu kvi m greina jflagsspeki Nelsar, og sama mli gegnir um Urarmsnar dahrauni sem hann mun hafa ort er Bjarni amtmaur ba hann um kvi er lsa skyldi trarhlfvelgju, sklkamiskunn og stjrnleysi 19. aldarinnar (19). Kannski m segja a Nels hafi veri afturhaldsmaur plitk. essu kvi fjallar hann um uppdikta flk dahrauni, og minnir a brag kvi Eggerts lafssonar um Firildaveiara en sem fyrr segir var Nels mikill adandi Eggerts.

Finnur Sigmundsson telur upp fjra prentaa rmnaflokka og rj prentaa eftir Nels sklda. Af eim m nefna rmur af Tistran og Indnu, en skldinu tti Sigurur Breifjr fara svo herfilega me etta yrkisefni a hann s sr ann kost vnstan a yrkja um a sjlfur. Og raunar gerir hann grein fyrir villum Sigurar tarlegum formla (130143) og kemur ar fram a hann hefur lesi sguna sem kvi byggir eldri gerum og telur a Sigurur hafi fellt mislegt r henni sem ekki mtti missa sn og annig veri til margvslegar rkleysur rmunni.

Arar af rmum Nelsar sem hr m nefna eru Rmur af Viktoru Ninon.[4] Fyrsta rman r essum flokki er prentu rvali Finns Sigmundssonar og fjallar hn um striltan kvenmann sem vill ekki jtast syni auugs biskups Frakklandi nema hann lri prestskap. etta leggur pilturinn sig og er talinn heimskur og ar ofan hir stlkan hann bak. Enn kemur hn sr hj v a ganga a eiga hann en vill a til a hann ferst af slysfrum. Snr hn vi blainu og ykist hafa unna honum, og er n tlun hennar a komast yfir eigur biskups.

Allt er etta gott og blessa, efni er eins konar Dallas-dr og er auvita margslungnara en hr verur raki. En a sem er kannski skondnast vi mli er a hin franska greifadttir, Viktora Ninon, ht n bara Anna Sigrur Skagafirinum, biskupinn franski var enginn annar en Sigurur prestur Godlum og annig fram. Hr er v um a ra lykilrmu (sbr. lykilrman) sem ljst verur af brfi lafs si um mli (pr. FSigm, 7275). Og hva erindi kvisins snertir virist skldinu hr einkum vera mun a deila fgrgi sem tengist hjskaparformum og yfirleitt heilindi og guleysi. Ef einhver skyldi reka augun a sonur biskups er talinn heimskur en getur engu a sur numi gufri, skal teki fram a varla taldi skldi gufrina svona merkilega (slk tlkun hefi veri nrtk ef um raunsishfund hefi veri a ra) heldur er samin hj piltinum hann hefur veri vanmetinn af sveitinni og var kannski aldrei neitt heimskur alvrunni.

Vert er a geta ess a Nels skldi samdi drg a skldsgu, sem nefnist Sagan af Eirki Loftssyni hinum einrna og Jni Geirmundarsyni skipasmi. etta sgubrot (Lbs. 1719 8vo) ea upphaf sgu er 21 bla a lengd, en Skli Bergrsson Meyjarlandi skrifai sguna upp og lauk henni. Hannes Ptursson segir a skldrit etta s nokku byrjendalegt, en ekki hafandi.[5]

Sem fyrr segir er ekki tlunin a staldra hr a ri vi kveskap Nelsar sklda. Jn lafsson ritstjri gaf t nokkur af kvum hans ri 1904 og segir ar inngangi (bls. 68):

 

g ver n a jta, a g finn ltinn sem engan SKLD-gfu vott ljum Nelsar. Hugsun er eim talsver en hagmlska ltil.

 

essi litsger er a snnu ekki frleit, en hafa ber huga a margir voru verri en Nels og margar rmur vantar ekki aeins hagmlskuna heldur einnig hugsunina, svo Nels m kannski brilega una vi essa umsgn. Satt er a a allmargar vsna hans eru klurslegar, til dmis essi:

 

Hindrar mig alls ekkert, Hallgrmur sver,

hr jarrki, v llegt a er,

rlegur margur til andskotans fer,

og tla eg anga kvld mr. (156)

 

En oft sndi Nels hagleik nokkurn hr er til dmis vsa sem er venju slungin a htti ar sem rmor er hverjum einasta bragli, og undan er frsgn skldsins um tildrg kvisins:

 

t af umrum mannasamkvmi nokkru um kjr og httu okkar slendinga og breytingu eirra, hugsaist mr, a yri ei strax, a snra a efni bgu einhverri annig lagari, a hn sndist geta lifa mig um nokkur r, og var hn etta:

 

Fyrar harir forum sveri vru

flest e besta mest oss sst n bresta,

ausld j hr eald og pri

arur hjarar var og jarar svara,

stlsett heilsa, hjals og stls alfrelsi

hagnai bragna gagni og sagna magni,

en sld um ulda oldi ei ld sem skyldi,

jar mfullt bl l svo fli. (163)

 

En a kveskapur Nelsar kunni a ykja nokku forgengilegur og kflum stirur, er skldi srkennilega mevita um yrkingarafer sna og skldskaparfri. Reglur skldskapar og undangur fr eim hefur hann snilega hugleitt meir en margur. lafur Sigursson segir a gallar 18. aldarinnar komi einna augljsast fram v, sem hann skrifai lausu mli, v ar er hann lakastur (22). Auvita er smekksatrii hvort stllinn er skrri kvum Nelsar ea lausamli, en a sem helst gerir prsa Nelsar greian yfirferar fr sjnarmii ntmans er flkin setningager og svo eitt og eitt kringilyri. En hr er ekki tlunin a fjalla um stl ea skldskapargildi rita hans, heldur frigildi.

 

Bkmenntaskrif

Nels skldi skrifai gjarna formla ea eftirmla a verkum snum og hafa eir eitt og anna frlegt a geyma sem snertir bkmenntakenningar og bkmenntamat. Merkasta skrif hans um essi efni er tvrtt ritgerin sem hr er birt eftir heilu lagi, Athugasemdir vi skldskaparmenntina, og verur ger grein fyrir henni srstaklega nsta kafla. En fyrst skal fljtu bragi liti prentaa formla og eftirmla Nelsar.

formla ljabkar Landsbkasafninu (Lbs. 1490 4to) kemur fram a Nels hefur velt fyrir sr hlutverki skldsins fr sigissjnarmii. Trmaurinn Nels togast hr vi skldi og essar spurningar vakna: Hvernig getur skldi haft hreinan skjld ef a fer stugt me sannindi? Hltur ekki skldi a bera meiri siferisbyrg en arir, r v sannfringarmttur ess er meiri en annarra?[6]

 

Vi margan ann hefi eg haft ru a tala, sem hefir lagt a a litlu, skld su ekki sem varasmust um sannleika, tala jafnvel um skldasannleika smu merkingu og Danir um franskt gull. En eg hefi lti mr finnast, a llum manneskjum liggi talsvert a hafa hreina sl, mtti skldi einna sst hafa hana mjg hreina, og hefir mr etta snst tvennu ekki sst vera flgi. Fyrst a telja, s s verulegur lastafangi, sem rtt veruleg skldgfa er til tru, brkar hann a vald, sem hn me sr ber, til a gjra sna hjgui sem flestum gefellda. v engum er ar vi a dyljast, a lengi getur litsfgur skldgfa dregi me sr samsinningu, br einn slkur til leynda drepstt, sem myrkrinu list. Hr kann a vera spurt: arf skldi a vera lastalaust? Eg svara: A snnu er ekki ess a ska, a fst ekki, arf ekki heldur a vera. En sna lesti m hann ekki elska, og mean hann ekki elskar , er hann ekki fangi eirra. (2728)

 

essi hugleiing minnir mlatilbna Platons Rkinu a v er varar skoun a skldskapur s lygi og tl (sbr. Rki 598b, 377e). Og ekki kemur Platon sur upp hugann egar Nels rir um a framhaldinu a

 

skld sem nokku megnar, [veri] eim mun skalegra en arir, er vont stifta samlfi og hjartalagi annara persna, a eir gera a ekki nema mean eir lifa, skldi kannske mest egar hndin, sem skrifai skaleg en gfuleg skldskaparverk, er a dufti orin. Jafnvel hefi g heyrt menn tala, sem allt etta hafa smt og lti undir eins af sr heyra, a binda skldi vi sannleika s rtt a banna v a vera skld.

 

Skldi hefur meiri hrif og axlar ess vegna meiri byrg en arir, ef marka m or Nelsar. Enn kallast hann vi forna skldskaparfri egar hann byggir mlsvrn sna fyrir lygi skldanna v a

 

lkingasgur Krists eru engin histora [.e.a.s. sannleikur], svo vst er lka hitt, a diktunarsmar skldsins geta innihaldi og trykkt sannleika me miklum krafti, ef hann er sannleiksvinur sem stundar a. (29)

 

essi mlsvrn skldskapar byggir semsagt kenningunni um allegrskan ea bkstaflegan tlkunarmta. Annars vegar ber Nels blak af skldskapnum me v a skrskota til kristninnar ar sem hann segir a meira a segja Kristur hafi nota lkingar (stust vi tortet), hins vegar me v a lygi ea diktur geti flutt djpan (allegrskan) sannleika lygin s v ekki rttnefnd lygi (hafna skilgreiningu). En fyrri ldum vru menn einmitt trverugar frsagnir Biblunnar me lkum rksemdum: r trykktu sannleika tt r vru diktunarsmi. Og sumir ltu svipaa mlsvrn gilda fyrir alla hina fgru lygi skldskaparins.[7]

Anna atrii r smu ritger, sem vert er a gaumgfa, er tilraun Nelsar til a skilgreina eli skldskapar. Hann tekur fram a ekki s rtt a kalla a allt skldskap sem er bundnu mli og endurtekur hann ar nokkurn veginn or Aristtelesar r upphafi Skldskaparfrinnar: einbert hendingasmi gjrir engan skld (31).[8] Til a verk geti kallast skldskapur arf a vera v hugsun, a dmi Nelsar, a arf a sjst a hfundurinn hafi eitthva ltilshttar hugsa um lfsins reynslu, manneskju samlfi, dyggir og lesti, misleg slarefni og eitt ea anna, sem ar a ltur (s.st.). m skilja a Nels telur gott skldverk vitna um skldgfu, [skldlegt] oraval, samlkingar og vel valdar hugmyndir mttu skipta tnum eftir efni, skemmta, hrra og lfga (32). Formlan skemmta, hrra og lfga minnir kennisetningar Rmverja (Cicero o.fl.) um skyldur mlskumannsins, sem kvu um a honum bri a skemmta, hrra og fra.[9]

Nst essu kemur dltill kafli ar sem Nels birtir vinnureglur snar ea skldskaparafer, og sst ar a hann var jlega sinna skld og krfuhart.

 

Mr hefir jafnan leiki hugur annig vnduu skldskaparrmi, a a lktist v eldra, hendingarnar heilar og vingunarlitlar, samstfurnar heldur frri en mjg veikar ea misfengar, ttali mtti svara tungunnar eli, gjarnan lta einn linan raddstaf [srhlja] tgjra heilt atkvi n heldur samstfu, ef hann er linur. Ekki er mr heldur um gp [=hljgap, hiatus], au kalla eg slenskunni v arflausari sem hn er rkari af samhljsstfum, en af smu orsk ykir mr rugt a varast alls staar, a samhljsstafir mtist, eir mtast oft mijum orum ( . . . ) Hva menn kalla klofna hljstula, er eg ei fr um a segja, en hitt er vst, a heldur enda eg ara meiningu og byrja nstu einum og sama fjrungi vsu minnar en neyast til a setja fyllikalk, v meiri vesaldmur kveskap en a er mr kenndur. Eins atkvis or til samans mrg hata margir, en au hafa oft hjlpa mr til a rma jafnmeiri anka og efni en mr hefi ar fyrir utan tekist, og ar fyrir hefi eg oft gjrt mig sekan mti essari skldskapar lagagrein. A yrkja eftir tnum, ea me ru ori a segja, setja ar atriisor snglgum, sem au stga mest, jta eg sanna pri, en til lengdar mun a fum takast. etta meina eg mig aldrei geta hafa. A tnninn falli rtt ori, eftir bi ess og httarins eli, er missandi regla ( . . . ). A velja lg eftir efnum, er eg framandi, v tnaknstin er mr ll umvia ( . . . ). (3233)

 

Athyglisvert er hversu mevitaur Nels er sr um vanda formsins, ekki sst egar ess er gtt a sjlfur setur hann alltaf ankann ofar en braginn. Hann krefur skldin treka um a sem hann kallar verkvendni (70). Sem fyrr segir gramdist honum hve illa Sigurur Breifjr fr me sguefni Tistrans sgu og deildi hart hann, rtt eins og Jnas Hallgrmsson snum frga ritdmi, sem Nels hafi lesi (sbr. 135 einnig FSigm). En afstaa Nelsar er a v leyti lk afstu Jnasar a Nels telur hreint ekki a rmnaformi hafi gengi sr til har. formla a rmnasafni snu segir hann:

 

Fyrir fum rum san ht s enginn skld, sem ei hafi rmur a frambja til almennings skounar. N er s, sem s fsinna eitt sinn henti, rmur a yrkja, fr v dmdur a geta skld heiti, fyrst og fremst af eim upplstu, sem vonandi er a viti, hva skldskapur er, og san af hinum, sem ekki vita a og elta njungar greindarlaust, en na a gamla, ekkt og skoa. (62)

 

formlanum ver Nels rmur me msum rkum. Hann segir a vissulega hafi menn misbrka rmnahttina og afskrmt ( . . . ) me kjum en a kennir hann ekki httunum heldur m.a. hjtr og munkalygum (63). sta drttkva innleiddust mttleg kvalg, sem hvergi komu nrri eli tungunnar. En til a bta r essu seinast talda, voru rmnahttirnir uppfundnir, mean kvalgin ltu sr ngja a sem eir mlvsu kalla ja slensku (64). Af essum orum sst a st Nelsar rmum felur sr jlega menningarvileitni. skunum um a rmur su fullar af merkingarlausum hjlparyrum svarar hann me v a benda a hi sama eigi vi um slma: til sanns, me sann, greina skal og tal fleiri Er fura tt rmurnar hefu etta lka? (64). Nels segir a rmnahttir hafi oftast veri brkair til a segja sgur hendingum og s ekkert skldskaparsni eins vel til ess falli (65). Hins vegar viurkennir hann a ofbja megi mlinu me drum httum. Til kosta rmnaformsins heyrir, a dmi hans, a

 

versin eru stutt, svo egar tunguheppinn hendingasmiur bindur miki hverju eirra, prir au me snotrum kenningum, stuttum en heppnum, gefur etta lesendunum smekk og ngju, en verkinu a knstarlf, sem hvorki getur eim ninnleiddu tlendu n heldur mialdarkvalgum vart um ori. (65)

 

Fram kemur a meiningarlaus hjlparyri, gp, bjagair ljstafir, sundurslitnar mlsgreinar, hrtogaar kenningar og nttrlegar hugmyndir hafa veri fundnar rmum til forttu, og tekur Nels undir a allt su etta gallar rmum v hann kvest vonast til a lti s af slku hans eigin verkum (68).

r essum merka formla skal loks minnst tvennt vibt, hi fyrra varar eiginleika slenskrar tungu og hi sara eiginleika skldskaparins. Nels segir a jtunga okkar hafi tvo eiginleika sem arar jtungur vanti og eru eir (a) rkidmi af samstfum og (b) efni til bi Eddukynjara og ngervings kenninga (66).[10] fundarmenn af ru jerni

 

rleggja okkur a draga r okkur essar tennur, svo vi fum ekki r tannpnu, vegna ess r spruttu ekki eirra gmum. ( . . . ) og skal mig aldrei fura, hegranum s illa vi vatni, egar eg gef mr tma til a agta, a hann er ekki fitfugl. (66)

 

En um skldskapinn almennt segir Nels litlu sar:

 

Tveir eru fullkomleikar eir, er eg ykjumst bera skyn , a skldskaparmenntinni su svo eiginlegir sem jafngamlir. S eini er hugsmakrafturinn eur bltasmin, hinn annar tungustyrkurinn, a fra hrrandi oratiltki, a au geti marka spor enkjandi slum. En egar etta er hvorttveggja fr, finn eg ei hva eftir er, og ekki veit eg, hva eir vilja lta finna verkum snum til lofs, sem hvorugt etta stunda. (6667)

 

Forvitnilegt er a Nels talar um hugsmakraft og bltasmi sem eitt og hi sama; me bltasmi getur hann v varla tt vi myndml rngum ntmaskilningi, heldur hann lklega vi persnur, sgur og anna sem skldi arf a hugsa upp til a um sgu s a ra og m skilja hvers vegna hann talar um hugsmakraft ea sjlft myndunarafli smu andr. Hugsast getur a bltasmi samsvari a einhverju leyti eftirlkingarhugtaki Aristtelesar. Me tungustyrk Nels, a tla m, nokkurn veginn vi mlsnilld. v virist mega tla a hann tali hr meginatrium um inntak og form sem tvr uppistur skldskaparins, og svarar s hugmynd til hugmyndar Platons um sama efni sem fram kemur Fdrosi og var lngum nrtk mlskufri.[11] Efni ea inntak skldskaparins vegur yngra en form hans huga Nelsar, ekki sst efni fr sjnarmii siferis (.e.a.s. boskapurinn), og ar kemur bltasmin vi sgu. En bningur mlsins skiptir hann a snnu lka mli. Hins vegar virist honum tamt a lta eins og mlskufringar fyrri alda ar sem hann hugsar sr a sama efni (t.d. efni Tistrans sgu) megi koma framfri me msum jafngildum aferum a saga s nokkurnveginn jafngild hvort sem hn birtist t.d. bundnu mli ea rmu.

Fyrr var ess geti a Nels skrifai formla a Tistransrmum snum ar sem hann deilir lngu mli rmur Sigurar Breifjrs t af sama efni og skal n skrt betur hva hann finnur verki Sigurar til forttu. Nels segir a hann afbaki hi upphaflega sguefni og geri annig hfundinn a erki beinasna. Allir hennar tilburir koma r lofti, tildraga og orsaka lausir eins og ofanrigningur skj (130) og tekur hann nokkur dmi um etta. Einnig finnur Nels a mefer Sigurar Nma sgu, sem er allt eins tleikin, sagan af eim fegum Aristomenes og Gorgos, eftir August Lafantaine, gjrrnd allri sinni pri og hefir ekkert eftir nema leiinlegt rstagl og orprjl um tmt blba (136).[12] Nels veltir fyrir sr hvort essar sgur geti veri sagnfrilega sannar, .e.a.s. byggi atburum sem hafi tt sr sta, og finnur hann mis rk og heimildir sem mla gegn v, svo sem Jn Espln og dr. Stephensen (=Magns). Sguskekkjur skldskap falla ekki a smekk Nelsar, v hann amast vi eirri krvillu danskri ingu Tistrans sgu a ar s tala um fallbyssuskot eim tma nr enginn ekkti pur (142).[13] En ess skal geti a lokum a Nels telur a Breifjr hafi haft skapandi anda, lkt t.d. Gsla Konrssyni, og kannski gremst honum hrovirkni Sigurar eim mun meira einmitt vegna hfileika hans, og svo vegna hins a Sigurur gagnaist rmnaforminu sem Nels unni a snu leyti. Hr sst hve Nels harmai fallandi gengi rmsins:

 

N forsmum vi hr slandi rmdran skldskap, sem mest af llu lsir reki og gti jtungu vorrar, snir a hn veldur hglega v unga skarti, sem engin utan hn er vaxin til a bera. (164)

 

trdr um skldskaparml

Ljst m vera af framansgu a Nels er jlega enkjandi skld, hann ahyllist rmnakveskap og hann er stoltur af v efni til bi Eddukynjara og ngervings kenninga sem slensk tunga bur skldum snum. Nels vill endurnja rmurnar, vanda r betur og halda hi forna skldskaparml. Eftir v sem g hef komist nst skiptist a nokku tv horn hve hrifnir menn voru af skldskaparmli Eddu. ara hnd voru eir sem ahylltust a, hina eir sem tldu a til trafala. orri rmnasklda notai kenningaml sem byggi Eddu (ef ekki ll), en g hef rekist nokkrar heimildir bundnu mli sem votta um and v. Fyrst m nefna alekktar lokalnur Lilju:

 

Varar mest til allra ora

undirstaan s rttleg fundin,

eigi glgg tt edduregla

undan hljti a vkja stundum.

 

S er inn skal vandan velja,

velur svo mrg kvi a selja

hulin fornyri, a trautt m telja,

tel g enna svo skilning dvelja.

Vel v, a hr m skr or skilja,

skilji jir minn ljsan vilja,

tal breytilegt veitt af vilja.

Vil g, a kvi heiti Lilja.

(tilv. tg. ath)

 

Sturlaugsrmum (VII:2) er mansngsvsa sem bendir til a gosagnaefni hafi hamla skilningi:

 

Odrenn skal nu eigi myrkr,

orda er at minne styrkr,

skallden munu aa skilia betr,

ef skiaulu uier ecki um eddu letr.

(Finnur Jnsson 19051912, I: 503)

 

Arngrmur lri (ea hfundur Arnarrmna) kva etta:

 

Eddu li og anna hi

sem aldar skldin kunna

ar eg vi n eygi sty

reytta dri hlunna.

 

F eg ei spent fru ment

fsir a lra

eim, sem lnt er a og hent

tel eg frbra.

(Jn orkelsson 1888: 476)

 

Benedikt Jnsson Grndal birti skoanir snar Eddukenningum essu kvi

:

Eddu kenningar

 

a er engin konst a klemma

kraft r mli

og andagiftu alla skemma

eddu-prjli.

 

Hn er til a taka ,

egar titta vantar;

en skjaldan urfa' a skeyta v

nema sklda-fantar.

(pr. Jni lafssyni 1904: 55)

 

Skli Bergrsson Meyjarlandi yrkir mansng:

 

Eddu virtu minnst sem mtt,

milau sjlfkenningum,

gylla hirtu hrrar tt

hvellum samlkingum.

 

Eddu meta sumir samt

sem a fornum vana,

en kvin geta fjrvazt framt

fyrir utan hana.

(Hannes Ptursson, 159)

 

talar Benedikt Grndal yngri einnig mti eddu-kenningum mansng Gngu-Hrlfs rmna ri 1893. etta er mansngur 29. rmu:

 

Enn skal reyna bonar bjr,

breyta til me anna lag,

en mig styrkir sa-r

ekki me dran brag.

 

Kenninganna pri-prjl

prjnast ei ennan ,

bara daglegt manna ml

myndar essi sgulj.

 

a sem skilur jin ei,

egnum hr g ekki b;

a er fyrir menn og mey,

mun standa sna t.

 

Ekki vinga skrfum skal

skldaml dran htt,

ofurmyrkt me ora val,

af v fstum verur dtt.

 

ur ltu skldin skr

skuggalega vaa fjld,

eins og einhver undra dr,

upp um hugmyndanna tjld.

 

Flki etta uldi ml,

a skildi minnst v,

a var eintmt oraprjl,

Eddu-lja brari.

 

er ekki ar me sagt,

etta skuli forast allt;

allt er snum listum lagt,

lngum skiptist heitt og kalt.

 

Auinn forna veit eg vst

vera bestan minni j,

hafna skyldi honum sst

hr essum mrar.

 

Enn a gta fengins fjr

flestum tti vandasamt;

silfri rennur s og r,

svo mun flestum vera tamt.

 

skal freista essa n,

ungt a spara eddu ml;

hlustau mig bauga br,

bu n undir na sl.

(Benedikt 1951: ???)

 

Athyglisvert er a Benedikt tekur ekki af skari gegn kenningum tt hann segist ahyllast daglegt manna ml og sustu vsunni varpar hann bauga br, notar sems kenningu smu andr og hann kvest munu spara eddumli. Og fyrstu vsunni talar hann um bonar bjr. essi hlfvolga and fornu skldskaparmli er hlista ess hve mrg rmnaskld tregast vi a yrkja mansngva og segjast ekki kunna slkt ea ykjast ekki f anna en vanakklti fyrir mansngvana; en engu a sur finnst eim flestum skylt a hafa nokkrar lnur ea nokkrar vsur mansngsdr rmum snum (sbr. safn Finns Jnssonar: va).

 

Leiarsteinn ea mlisnra

(a) Almennt.

N er ml a greina fr ritger Nelsar sklda um skldskaparlistina, aeins fum orum, ar sem hn er birt heild hr eftir. Titill meginmls hennar er Athugasemdir vi skldskaparmenntina. I. kapituli. Um skldskaparlistarinnar eli, breytingar, framfarir, nytsemi, misbrkun, vandskillegleika og skjaldgfni hennar, deildir og fullkomleikatrppur. Ekki eru fleiri kaptular ritgerinni en essi fyrsti, sem gti bent til ess a Nels hafi tla sr a semja lengra verk um etta efni. undan meginmlinu kemur Formli skrifaur me snarhendi. Meginmli er 33 blasur litlu broti en formlinn er 10 blasur. Ritgerin er bundin samt ru lesmli handriti sem ber heiti Lbs. 1516 8vo og er skr sagt me hendi Nelsar Jnssonar, 141+48 blasur.[14] v miur er handriti ekki tmasett, en lausleg giskun mn er a skldi hafi skrifa etta efri rum, ef til vill um mija 19. ld. Byggi g a v einu sem auvita er veikur grunnur a svo virist sem hfundur s vel lesinn og hafi vsni. Hva sem ru lur m ruggt telja a ritgerin s samin eftir a rit Jns lafssonar kemur t (1786) ar sem Nels vitnar a, og varla fyrr en eftir 1795 vegna ess a minnst er ska lkninn Hufeland sem samdi rit um barnaeldi sem kom t danskri ingu a r.[15] Og ekki virist fljtu bragi auvelt a setja seinni tmamrk en vi andltsr Nelsar sklda, sem var ri 1857. Textafrileg rannskn gti leitt meira ljs um etta atrii, en vel m vera a Nels hafi hreinrita meginmli elli, og formlinn gti lka a snu leyti veri fr rum tma en meginmli.

 

 

(b) Bragfrittur.

undan ritgerinni sem hr er til umfjllunar fer langur kafli (141 bls.) og fjallar um bragfri. Er hann forvitnilegur snu svii. ar er raun rttri um rmnahttatal a ra, taldir eru upp httir og snd dmi, og eru essir ar meal: frumhenda eldri, slttubnd (tvr tegundir), stulalag, stikluvik, httabnd, dellingshttur, gagaralj, kolbeinsbragur, sigurarbragur, langhenda, langhending, skammhending, vaglstft, bragargjf, samhent, skjlfhent, rkast, afhending, ferstikla, ttttingur, nhenda, bakhent og valhent a gleymdum hrnanda, en dmi um hann hljar svo:

 

Vor er skin, votta rkin,

vgs um hauur raua;

hegnir syndin svo mannkindin

srist nauum daua.

 

essi frumskgur tilbriga er forvitnileg heimild um run bkmenntaforms og a stig sem rmnager komst sustu ld.[16] eftir essu httatali kemur einhver kveskapur eftir Nels, meal annars eins konar dulmlskvi me skringum, og gtur.[17]

 

(c) Formlinn.

formla rir Nels fyrst um nausyn stugs roska og segir a hfleg dramsemi geti leitt menn til a halda a eir su fullkomnir, sem a hans dmi er vs vegur til stnunar. Nels rir uppruna skldgfunnar og rktun hennar og er svo a skilja, a hann telji a sjlfbyrgingshtt hj skldum a segja skldskapinn eiga sr gudmlega uppruna.[18] ess sta telur hann a skldskapargfan komi beinlnis fr nttrunnar eigin hendi (s.st., sbr. bls. 14). S sem er skld tti bi a vera fddur skld ( . . . ) og lka hafa gegnumgengi allt hva allslags skldskaparmennt getur prt og fullkomna [5] ar urfa semsagt meftt og unni a styja hvort anna, og minnir s salmonsdmur or Ciceros um sama ml lngu ur.[19] Nels gerir grein fyrir hvers vegna hann telji a skyldu sna a birta hugmyndir snar um skldskaparmenntina og jtar um lei a hann skrifi hr lti ea ekkert, sem maur kann a kalla ntt, heldur einasta hva af v sem eg hef lesi um skldreglur, en v miur getur hann ekki heimilda sinna nnar. Sar ritgerinni segir hann a hann hafi hr aeins raa niur setningum lrdmsmanna, og sjlfur s hann ekki eirra hfundur framar en skladrengurinn lexunnar sem hann tlagi r latnu ea grsku ea sslumaurinn fororningarnar sem hann slenskai r inginu [38]. Af ltillti segir hann a skrif sitt geti ekki kallast Leiarsteinn ea mlisnra fyrir eftirtarinnar skldmenni, en m skilja af heildarsamhenginu a kannski var etta engu a sur einmitt a sem Nels tlai sr me ritgerinni. Hann hafi hug a skrifa fri ea eins konar ars poetica handbk um skldskap og feta annig ftspor hfunda bor vi Hras, Geoffrey fr Vinsauf og Snorra Sturluson.

Nst vkur Nels a v hvort skldlistin geri gagn ea hvort hn s ru fremur tmasun, og felur mlsvrn hans sr helstu rksemd Gorgasar til varnar mlskulistinni Gorgasi Platons: a er vel satt, a skldgfan er og hefur veri mikillri vanbrkun undirkstu, en er hn ar fyrir foragtanleg?[20] Ekki telur Nels heldur a menn veri ftkir af skldskaparikun og svo hafi ekki heldur veri um sig, ar hafi ritstrfin litlu um valdi. Af hgvr segir Nels a rit sitt s tla vivaningum en betra s a veifa rngu tr en ngvu og vntun s leisgn fyrir ung skldmenni. Sklda er til en frra hndum, Snorra- og Smundar-Eddur nokku fleirum og allt etta gmul verk en sagt hvrnin aug mtti hagntast fyrir essa tma og eirra smekk og af eim orum sst a tlun Nelsar me verkinu sver sig a einhverju leyti tt vi tlun Snorra Sturlusonar me Eddu a kenna mnnum a skilja og meta fornan kveskap og yrkja jafnframt sama stl sjlfir. Og hlistan vi Eddu Snorra verur ekki sur ljs egar hugsa er til hins tarlega bragfrigrips sem undan fer handritinu og m kalla hlistu Httatals hj Snorra. Hitt er svo anna ml, a Nels hefur hvorki skopskyn n frsagnargfu Snorra.

 

(d) Meginmli.

Nels skiptir ritgerinni kafla ea paragrafa, en upphafi hennar setur hann viurhlutamikla kaflafyrirsgn. fyrsta undirkafla rir Nels um uppruna skldskapar og telur a skldgfan s eldri en skldskaparmenntin og nefnir hann v samhengi verlaunabk Jns lafssonar Svefneyings, sem var brir Eggerts. essi merka bk heitir Om Nordens gamle Digtekonst og er ar meal annars raki me skipulegum htti hvernig mlskubrg (eins og au hfu veri skilgreind af grskum og rmverskum hfundum) birtust fornnorrnum skldskap. Ljst er a Nels hefur hrifist af bk Jns ekki sur en af Kvabk Eggerts brur hans.

Nels fullyrir a ljstafir fornnorrns skldskapar su miklu eldri en samstfurnar ea me rum orum a stular og hfustafir su eldri en fst atkvalengd braglnanna, v a snist sem Norurlandaskldskapur hafi alls ekki vi neinar fastar samstfureglur bundinn veri allt fram Haraldart ens hrfagra, egar ll aug eldri verk eru hendingaml einbert [12].

rum kafla ber Nels skldgfuna og mlskugfuna saman og kveur r skyldar v bar lokka til samsinningar. En skldlist verkar meir hjarta en mlska og tengist gjarna snglist a sgn hans. Mlskulistin hfar hins vegar ru fremur til skilningsins og veitir takmarkaa fagurfrilega unun nema hn hafi eitthva skldlegt vi sig.[21] Nels segir a menn eigi heimtingu a hann setji fram hugmyndir snar um skldskap me skipulegum htti. Ekki er gott a segja hvort Nels hefur haft kvenar einstakar heimildir varandi samband skldskapar og mlsku, en sennilegt virist a r geti hvort heldur sem er tengst riti Jns lafssonar ea eim latnulrdmi sem Nels mun hafa tileinka sr.

nsta kafla rmar Nels norrnan skldskap til forna en lastar hrif kirkjunnar manna hann. Helga kviu Hundingsbana metur hann mikils, einnig Vlsungakviurnar Smundar-Eddu. essi skldskapur verur a sgn hans til sama tma og tungumli er rri run og er essi tmi tungunnar og skldgfunnar blmstrandi barnskut [16]. Lengi hlt mli essari upprunapri sinni en smtt og smtt fjlgai httunum uns Snorri setti essa htti lag og oru egar hann skrifai Httalykil sinn, en ekki telur hann Snorra sjlfan hafa fundi httina upp. Fornmenn fru a yrkja svo flknar tkifrisvsur a vi sem n lifum hfum ng me a ra r, en eirra ta menn skildu r eins og mlt ml [16].[22] Svo gerist a a heilaga okan fr Rm breidist yfir allt etta og skldskapargfan var a skepi, skapnai. kemur hjtr og munkalygar sta sagnfri og tapaist hugargrip og myndan um allt hva satt var ea nttrlegt.[23] Skldskaparfrin var samt sagnfrinni kviksett, segir hann, en hann telur a sagnfrin hafi n sr fyrr og s n a mestu lknu. Hr lofar Nels verk Eggerts lafssonar, hvetur menn til verkvendni og a hrra vi v einu maur er vaxinn til, frast sem s ekki of miki fang.[24]

nsta kafla heldur Nels fram a birta skoanir snar skldum og nefnir Jn Magnsson Laufsi, Gumund Bergrsson og sgrm Hfa sem dmi um vanmetna hfunda.

fimmta kafla fjallar Nels um not skldskapar og segir a skldskapur eigi a geta innrtt mnnum viringu fyrir gui, dygg og rvendni, me v a upphefja og gylla me daulegum heiri r slir sem ( . . . ) hafa stifta ( . . . ) gott [22].

Sjtti kafli fjallar meal annars um kristilegt vihorf til skldskapar og segir ar a menn urfi meira en kunna lrdm Krists utanbkar hann urfi lka a vera verkandi.

Svipa efni kemur fram nsta kafla, ar sem skldi setur fram mis heilri kristilegum anda og m segja a predikunarblr s essum tti ritgerarinnar. Freistau allt a koma eim breyska til nota me lempni og hg en leiddu hj r hinn drambasama lengstu lg [29]. Athyglisvert er a Nels er fullur af kristilegum anda tt hann lasti mialdakirkjuna spart. rauninni hann a sammerkt me hfundum mialdakirkjunnar a gera strangar krfur til skldskapar um gagnsemi og g hrif. En a eru munkarnir (og sjlfsagt ppskan) sem honum mislkar vi.

N vkur Nels a v hvernig megi ekkja sanna skldgfu t.d. hj barni ea unglingi. Skldgfan sr dpri rtur en versamakaradriftin. a er gott a hafa ngju af rmi og drum kveskap, segir Nels, en meira mli skiptir a geta lesi sr til ngju ankaverk lti rmbundin og stir su ef au hafa sr rkdm af innfllum og lifandi hugmyndum [3031]. En hitt getur hent a menn sem hafa gngtir innfalla og hugsmakraftar slunni ( . . . ) vantar a miklu leyti og kannske llu hfilegleika tungunnar, og verur ar aeins r fuglki, v verur hnum allt anna a orum en hann vildi [32]. Hagmlskan er a sgn Nelsar lgsta stig skldskapar en nausynleg skldinu.

9. efnisgrein fjallar Nels um tv ltt skyld ml, annars vegar um lfshagi sklda og hins vegar um hjlpargreinar skldskapar. Skldum er a hans dmi hollt a starfa eitthva verklegt og hann fullyrir a s sem lti anna enkir en um skldskap, hann verur aldrei skld. Nels ahyllist me rum orum hugamennsku skldskap, tmstundaskldskap, fremur en atvinnumennsku. Hann telur a skldinu s hentugt a f afreyingu og innblstur vi sltt ea smar, og Srtu bndi kemur oftast essu vi ( . . . ) [40]. Svona munu msir af hfundum upplsingartmans hafa hugsa, svo sem Eggert lafsson, trnaargo Nelsar; og Jnas Hallgrmsson lyfti lka bndanum stall me orum snum Bndi er bstlpi, b landstlpi. Sar rmai Sigurur Nordal lka bndur og bndaskld, en Halldr Laxness aftur mti gekk berhgg vi kenninguna um gti hugamennsku og gti ess fyrir skld a vera jafnframt bndur me eftirminnilegum htti.[25] r hjlpargreinar sem Nels nefnir a skld urfi a vera vel heima eru gufri, nttrufri, sagnfri og lgfri, og telur hann t.d. a Holberg hafi noti gs af lgvsi sinni. En reikningur og ttfri gefa skldinu hins vegar a sgn hans ekki mikil skldskaparefni. En umfram allt skldi a vita a detti hnum nokkurntma s anki hug a hann s orinn fullkominn m hann hafa a a marki: hann er villtur. Nels telur a skldgfa s a miklu leyti mefdd, a su rlg a vera skld: getur eins lti til lengdar drottna yfir inni kunstardrift og hvrju ru num forlgum. [39] En gfan dugir skammt nema skldi reyni a auga hana og roska (sbr. 37).

10. kafla segir Nels a hfudeildir skldskaparmenntarinnar su eiginlega rjr: (1) hagmlskan (sem er lgsta stig skldskaparmenntarinnar), (2) orrkislistin, sem vekur og hrrir slir til allslags tilfinninga og svo sta stigi, sem er (3) hugsma- ea diktunarkonstin, en hn verur aldrei tgrundu, aldrei takmrku ea til lykta leidd [42]. Gaman vri a vita rtur essarar kenningar, en hva sem eim lur er ljst a hr er lg mikil hersla a skldskapur hfi til tilfinninga, sem tengja mtti tilfinningastefnu 18. aldar og rmantk. Og svo er hitt lka ljst a herslan hugsmattinn minnir sterklega a gildi sem rmantskir hfundar (t.d. Coleridge) tldu myndunarafli hafa skldskap. En a etta yki kannski minna rmantskan hugsunarhtt er hitt meginniurstaa hr, a Nels er skldskaparfri sinni bundinn eldri tma og hugmyndafri hans tengist miklu frekar 17. og 18. ld en eirri ntjndu. Og egar ess er gtt hvernig rir liggja fr Platoni, Aristtelesi og Hrasi til ritgerar Nelsar sklda, verur manni kannski helst a hugsa sr hann sem sbinn endurreisnarmann.

Ef leggja tti dm skldskaparfri Nelsar heild er htt a segja a hn er jleg og haldssm, og eim mun haldssamari m hn teljast sem hn er skrifu sar 19. ld. Ritger hans um skldskaparmenntina er forvitnileg sem heimild um sjnarmi rmnasklds essum tma og varpar kannski lka ljsi skldskaparfrihugmyndir slenskra hfunda 18. ld. En helsta galla ritgerarinnar m hins vegar telja a Nels gerist vi persnulegur kflum og er stundum svo bundinn snum eigin verkum a hann glatar hinu almenna sjnarhorni frimannsins.

En hva sem v lur tti a vera ljst af framansgu a essi landlausi bndi og ljsfair r Skagafirinum, fddur fyrir rmum tveimur ldum, vissi snu viti um skldskaparfri tt gleymdur s hann a mestu sem skld.

 

 

 

Heimildir

Aristteles 1976: Um skldskaparlistina. Kristjn rnason ddi. Reykjavk: Hi slenska bkmenntaflag.

rni Sigurjnsson 1991: Bkmenntakenningar fyrri alda. Reykjavk: Ml og menning.

Baldwin, Charles Sears 1959: Renaissance Literary Theory and Practice. Classicism in the Rhetoric and Poetic of Italy, France and England 14001600. Gloucester, Mass.: Peter Smith. Ed. by D.L. Clark [1939].

Finnur Jnsson (tg.) 19051912: Rmnasafn. Samling af de ldste islandske rimer III. Kbh.: Samfund til udgivelse af gammel nordisk litteratur.

Finnur Sigmundsson 1948: Formli. Nels Jnsson 1948, bls. 916.

Gunnar Hararson: Njla og slensk heimspeki. Skrnir 164 (1990). Bls. 7687.

Halldr Laxness 1925A: Menningarml. Morgunblai 24/1.

Halldr Laxness 1925B: Af slensku menningarstandi. Vrur 28/11. (Flokkurinn heild var birtur Veri 27/612/12 1925, endurpr. riti HKL Af menningarstandi).

Hannes Ptursson 1987: Sklattur Bergrssonar. Misskipt er manna lni. Heimildattir III. Reykjavk: Iunn. Bls. 113170?.

Hras (Quintus Horatius Flaccus): Brf Hrasar. Reykjavk: safoldarprentsmija hf. 18641886.

Jn lafsson 1786: [John Olafsen] Om Nordens gamle Digtekonst, dens Grundregler, Versarter, Sprog og Foredragsmaade. Kibenhavn: Det Kongelige Videnskabers Selskab.

Jn lafsson 1904: Nels Jnsson skldi. Bragi 1. Snisbk slenskrar ljagerar 19. ld (Jn s um tgfuna). Bls. 6769.

Jn orkelsson 1888: Om digtningen p Island i det 15. og 16. rhundrede. Kbenhavn: Andr. Fred. Hst & Sns Forlag.

Lafontaine, August 1802: Henriette Bellman, ein gemhlde schner Herzen. Berlin.

Nels Jnsson [ekkt rtal]: Lbs. 1516 8vo. Athugasemdir vi skldskaparmenntina. Me hendi Nelsar Jnssonar. 141+48 bls.

Nels Jnsson 1904: Mittisband 19. aldar og fleiri kvi pr. Braga 1, sbr. Jn lafsson 1904.

Nels Jnsson 1912: Gtur eftir Nels sklda. [orrtta titil]. rni Sigursson skrifar eftirmla. Lgberg 4. jl (nr. 27).

Nels Jnsson 1948: Nels skldi. Menn og minjar V. Finnur Sigmundsson bj til prentunar. Reykjavk: Leiftur.

NN 1898: Nels skldi [n hfundarnafns]. Fjallkonan 14. jl. (Stutt grein me mynd).

Pll Eggert lason 1927: Innlendur frablkur. Um Nels sklda. Almanak jvinaflagsins. Bls. 7795. (n hfundarnafns, nafni kemur fram ritger Finns Sigmundssonar (1948), bls. 10).

Platon 1977: Gorgas. Eyjlfur Kjalar Emilsson ddi. Reykjavk: Hi slenska bkmenntaflag.

Spingarn, J.E. 1924: A History of Literary Cricitism in the Renaissance. Sixth impression [1899]. New York: Columbia University Press.

Steingrmur J. orsteinsson 1943: Jn Thoroddsen og skldsgur hans. Fyrra bindi. Reykjavk: Helgafell.

Sveinbjrn Beinteinsson 1985: Bragfri og httatal. Akranes: Hrputgfan. 2. tgfa.

 



[1] Sbr. Gunnar Hararson 1990, bls. 8586. Nels kallar Njlu blakkleita kerlingabk.

[2] Finnur Sigmundsson, bls. 10. Gsli Konrsson taldi Nels fddan Hafnarfiri, sem fram kemur smu heimild. ar sem sutlur n heimildar koma fyrir ritgerinni er vsa til bkarinnar Nels skldi sem Finnur Sigmundsson gaf t ri 1948 a frteknum lokakaflanum ar sem sutlur vsa til umrdds handrits Nelsar.

[3] Nels skrifar reyndar Lafantaine (ea Finnur Sigmundsson les a svo), en tt er vi ska rithfundinn August Heinrich Julius Lafontaine (17521829). Nels talar hr um skldsgu sem heiti Rdolph og Jla ea Hjartans eftirmynd, og nefnist hn frummlinu Rudolph und Julie: ein Gemlde menschlichen Herzens (Berln 18011802, 2 bindi). Lklegt m telja a Nels hafi lesi hana danskri ingu (Rudolph og Julie. Skilderie af det menneskelige Hjerte. Overs. ved Thom. Rud. Thiele, 12). Kvi sem Nels byggir sgunni heitir r sundurlyndu reisusystur, Lukkan og Dygin.

[4] Nafni Ninon kann a eiga rtur a rekja til sgu Lafontaines um Henrettu Bellman (Henriette Bellman, ein gemhlde schner Herzen (Berln 1802), v ar heitir einn kaflinn einmitt Ninon og er sagt vsa til ekktrar franskrar kvenpersnu.

 

[5] Hannes Ptursson, bls. 168. Pll Eggert lason segir (bls. 91) a skldsagan s fremur lsing en skldsaga, nokku barnaleg en ei lilega sg. Steingrmur J. orsteinsson hefur einnig fjalla um essa sgu (Steingrmur, bls. 227229) og segir hann ml va stirlegt og vanda oraval hj Nelsi (227). sgunni kemur hugi hfundarins vnbindindi, lkningum og ljsmurstrfum fram, a sgn Steingrms.

[6] Jn lafsson ritstjri segir a Nels hafi sami fjra ritlinga: Um forlg og frvilja, Kall og skyldur rithfunda, Vina-ml og ngju og rsemi, en sjlfur hafi Jn ekki s neina essara ritgera. Ritgerin um Kall og skyldur rithfunda gti annahvort veri formlinn, sem hr er vitna , ea Athugasemdir um skldskaparmenntina ef a er ekki eitthvert enn anna verk um svipa efni.

[7] Sbr. rni Sigurjnsson 1991, 176177 (kafli um Dante) og 184. sama riti (bls. 3336) m lesa um skilning Platons skldskap sem lygi.

[8] Aristteles greinir milli Hmers, sem hann telur raunverulegt skld, og heimspekingsins Empedklesar sem skrifai bundnu mli og var nttrufringur en ekki skld. Eins nefnir hann ritgerir um lknisfri og nttrufri sem geti veri bundnu mli, en a er ekki htturinn heldur eftirlkingin sem a dmi hans gerir skldi. Flestir hfundar hafa teki undir etta sjnarmi, en ar er Julius Caesar Scaliger (16. ld) undantekning, sem taldi bundi ml askiljanlegan hluta skldskapar; Under no circumstances, theoretically, will he permit the separation of poetry from mere versification (Spingarn, 37).

[9] Sbr. rni Sigurjnsson, bls. 90 og 138.

 

[10] Lof Nelsar um slenska tungu og a a hann rkstyur a mli s vel falli til skldskapar sr mjg skra hlistu lofi 16. aldar hfunda um jtungur snar; m ar nefna sem dmi Philip Sidney (An Apologie for Poetrie, 1583/1595), Joachim du Bellay (Dfence et illustration de la langue franaise, 1549) og Bembo (Prose, 1525). Um a sj Baldwin, 2738.

[11] Sbr. rni Sigurjnsson, bls. 27 (& nmgr. 4).

[12] Aristomenes und Gorgus, oder Rache und Menschlichkeit. Berln (Voss) 1796. Birt rinni Sagen aus dem Alterthume, 1. Vntanlega hefur Nels ekkt essa sgu danskri ingu (Aristomenes og Gorgus eller Hevn og Menneskelighed. Overs. af Hans Chr. Michelsen, Kbh. 1800).

[13] Anakrnismar ea sguskekkjur koma oft fyrir rmnsum og vintrakenndum skldskap; en tt Nels vri rmnaskld fll honum etta miur, vildi a vissu marki halda sig vi stareyndir.

[14] Skrningu handritaskr Landsbkasafnins og str handritisins ber ekki saman; skrin segir ritgerina vera 48 blasur, en eins og hn liggur fyrir n er hn aeins 43 sur (10+33). Niurlagi kann a vera tnt.

[15] Erindring til alle Mdre ... [sbr. Athugasemdir vi skldskaparmenntina, aths. 4]. Nels gti hafa s annan hfund vitna Hufeland, en engu a sur virist essi tmasetning sennileg.

[16] tarlegt yfirlit um rmnahtti er a finna hinu merka httatali Sveinbjarnar Beinteinssonar, og eru ar taldir flestir eirra htta sem Nels nefnir s g ar ekki dellingshtt, sigurarbrag og hrnanda nefnda ar nafn.

[17] Snishorn af gtum Nelsar er Nelsi 1912, bls. 7.

[18] Sama vihorf kemur fram hj Platoni samrunni Ion, ar sem Skrates gerir gltlegt grn a kvamanninum sem hn er kllu eftir. Sutlur hornklofum v sem hr fer eftir eiga vi handrit Nelsar og koma r fram textanum eins og hann er prentaur hr eftir.

[19] Sbr. rni Sigurjnsson, bls. 71 (sbr. Brtus Ciceros, 25, 98). Smu rk eru sendurtekin hj hfundum sextndu aldar. (ATH dmi)

[20] Gorgas segir: ca 453 (f orrtt!): Ekki ber a leggja hatur rttakennara tt einhver nemenda hans misnoti rtt sna. (Nota ingu Eyjlfs Kjalars).

[21] Mlskulistin virist allfjarri skldskap ntmanum, en a fornu voru essar greinar skyldar og ttu margt sammerkt, svo sem stlfrittinn. Sumir mialdahfundar litu jafnvel svo a skldskapur flli beinlnis undir mlskulistina, en 16. og 17. ld vera mrk greinanna smtt og smtt skrari eftir v sem menn skildu Skldskaparfri Aristtelesar betur (sbr. Baldwin, 189: Even to the end of the sixteenth century, Renaissance poetic was largely rhetoric). etta skrir etta hvers vegna Nels tekur sr srstaklega fyrir hendur a fjalla um muninn essum tveimur greinum.

[22] essi hugsun kann a ykja rmantsk: a ar okkar hafi veri svona snjallir (sbr. a riu hetjur um hru a sgn Jnasar Hallgrmssonar), en hugmyndin um hrrnun heimsins og um forna gullld er auvita miklu eldri. mildum var s skoun tbreidd a mnnunum fri aftur.

[23] [18]. a er athyglisvert a sem kristinn maur lastar Nels fornhetjur bor vi Egil Skallagrmsson og Skarphin Njlsson, tt hann di slendingasgurnar. Rmantskir menn (og nrmantskir) fengu hins vegar svo mikla glju augun a eir vildu sem minnst setja t ribbalda sgualdarinnar. Afstaa Nelsar er samkv afstu Halldrs Laxness Gerplu en andkv afstu sem fram kom hj t.d. Siguri Nordal og Einari lafi Sveinssyni.

[24] Skldskaparlistinni (Ars poetica), frgu kvi eftir Hras, sem gti hglega veri ein af heimildum Nelsar, kemur sama hugmynd fram: Veldu efni sem samsvarar getu inni (ATH vantar latnu), sbr. tg. Smith/Parks, 115. Kvi kom prent slenskri ingu sj rum eftir a Nels d.

[25] Sbr. Halldr Laxness: S t er liin, a bndinn sje burarsto slenskrar menningar og: Fjasi um dsemdir slenskrar bndamenningar vorum tmum, er ekki anna en samviskulaust, plitskt skjall. (1925B). 1925A sakar hann slenska hfunda um a skipa ritlistinni frillusti vi hli aalstarfs.